Digitized by the Internet Archive
in 2009 with funding from
Boston Library Consortium Member Libraries
http://www.archive.org/details/peterabaelardsphOOabel
BEITRÄGE ZUR GESCHICHTE DER PHILOSOPHIE DES MITTELALTERS
TEXTE UND UNTERSUCHUNGEN
IN VERBINDUNG MIT
f GEORG GRAF VON HERTLING
FRANZ EHRLE S. J.
MATTHIAS BAUMGARTNER und MARTIN GRABMANN
HERAUSGEGEBEN VON
CLEMENS BAEUMKER
BAND XXI. HEFT 1
DR. BERNHARD GEYER; PETER AB AELARDS PHILOSOPHI- SCHE SCHRIFTEN. I. DIE LOGICA „1NGREDIENTIBUS". 1. DIE GLOSSEN ZU PORPHYRIUS.
MÜNSTER i. W. 1919
VERLAG DER ASCHENDORFFSCHEN VERLAGSBUCHHANDLUNG
Beiträge zur Geschichte der Philosophie und Theologie des Mittelalters.
Texte und Untersuchungen, begründet v. Clemens Baeumker. In Verbindung mit Franz Kardinal Ehrle S. J., Matthias Baumgartner, Ludwig Baur, Bernhard Geyer, Joseph Geyser u. Franz Pelster S. J. herausgegeben von Univ.-Prof. Dr. Martin Grabmann -München.
Band L 1. Paul Correns: Die dem Boethius fälschlich zugeschriebene Abhandlung des
Dominicus Gundisalvi de unitate. IV u. 56 S. 2,40
2—4. Gem. Baeumker: Avencebrolis (Ibn Gebirol) Föns Vitae. Ex arabico in latinum trans-
latus ab Johanne Hispano et Domüiico Gundissalino. Fascicul. I— III. XXVIII u. 558 S. 22 —
Band II. 1. Matth. Baumgartner: Die Erkenntnislehre des Wilh. v, Auvergne. VIIIU.102S. 4,20
2. Max Doctor: Die Philosophie des Josef (lbn) Zaddik. Vin u. 52 S. 2,40
3. Georg Bülow: Des Dominicus Gundissalinus Schrift Von der Unsterblichkeit der Seele. Nebst einem Anhange, enthaltend die Abhandlung des Wilhelm von Paris De immortalitate animae. VIII u. 144 S. 6,—
4. Matth. Baumgartner: Die Philosophie des Alanus de Insulis. XII u. 148 S. 6,~
5. Albino Nagy: Diephüosoph.AbhandlungendesJa'qübbenlshäqal-Kindi. XXXI Vu. 84 S. 5,40
6. Gem. Baeumker: Die Impossibilia des Siger vonBrabant. VIII u. 200 S. 7,80
Band DX 1. B. Domanskl: Die Psychologie des Nemeslus. XX u. 168 S 7,20
2. Gem. Baeumker: Witelo, ein Philosoph und Naturforscher des XIL Jhd. XXII u. 686 S. 26,40
3. Mich. Wittmann: Die Stellung des hl.ThomaB von Aquin zuAvencebroL VIII u. 79 S. 3,30
4. M. Worms: Die Lehre v. d. Anfangslosigkeit der Welt bei den mittelalt arab. Philosophen d. Orients u. ihre Bekämpfung durch die arab. Theologen (Mutakallimün). VHI u. 72 S. 3,—
5. J.N.Espenberger: Die Philosophie d. Petrus Lombardusu. ihre Stell, i. 12. Jhd. XII u. 140 S. 5,70
6. B. W. Swltalskl: Des Chalcidius Kommentar zu Piatos Timaeus. Vm u. 116 S. 4,80
Band IV. 1. Hans Willner: Des Adelard v. Bath Traktat De eodem et diverso. VIII u. 112 S. 4,50
2—3. Ludw. Baur: Gundissalinus, De divisione philosophiae. XH u. 408 S. 15,60
4. WUh. Engelkemper: Die relph. Lehre Saadja Gaons über die Hl. Schrift. VIII u.76S. 3,15
5—6. Artur Schneider: Beiträge zur Psychologie Alberts des Großen. XVI u. 292 S.u. Vin
u. 293-560 S. 21,60
Band V. 1. Mich. Wittmann: Zur Stellung Avencebrols im Entwicklungsgange der arabischen Philosophie. VDI u. 80 S. 3,30
2. Seb. Hahn: Thomas Bradwardinus u. s. Lehre v.d. menschl. Willensfreiheit. IV u. 56 S. 2,30
3. M. Horten: Das Buch der Ringsteine Farabis. Mit dem Kommentar des Emir Isma'il el- Hoseini el-Faräni. XXVIH u. 615 S. 20,40
4. P. Parthenlus Minges 0. F. M.: Ist Duns Scotus Indeterminist? XII u. 140 S. 5,50 5—6. Engelb. Krebs: Meister Dietrich, sein Leben, s. Werke, s. Wissenschaft. XII u. 232 S. 15,-
Band VI. 1. Heinrich Ostler: Die Psychologie des Hugo von St Viktor, vm u. 184 S. 7,20
2. Jos. Lappe: Nicolaus v. Autrecourt Sein Leben, 8. Philosophie, s. Schriften. XXXI u. 48 S. 3,30
3. G. Grunwald : Geschichte d. Gottesbeweise L M A bis z. Ausgang d. Hochscholastik. X u. 164 6,60 4—5. Ed. Lutz: Die Psychologie Bonaventuras. VHI u. 220 S. 8,40 6. Pierre Rousseiot*. Pour l'histoire du probleme de l'amour au Moyen Age. H u. 104 S.
2, Auflage in Vorbereitung.
Band VU. l.P. Parth. Minges O.F.M.: Der angebl. exz. Realismus d. Duns Scotus. Xu.l08S. 4,5o
2—3. B. Geyer: Die Sententiae divinitatis, ein Sentenzenbuch d.Gilbertseh.Schule.VIu.208S. 10.50
4—5. P. O. KeicherO. F. M.: Raymundus Lullus u. s. Stell z. arab. Philosophie. VIII u. 224 S. 8,70
6. Arnold Grünfeld: Die Lehre vom göttlichen Willen bei den jüdischen Religionsphilosophen
des Mittelalters von Saadja bis Maimuni. Vin u. 80 S. 3,3'J
Band VIII. 1—2. P. Augustin Daniels O. S. B.: Quellenbeiträge und Untersuchungen zur Ge schichte der Gottesbeweise im dreizehnten Jahrhundert mit besonderer Berücksichtigung des Arguments im Proslogion des hL Anselm. XII u. 168 S. 6,75
3. Jos. Ant Endres: Petrus Damiani und die weltliche Wissenschaft. 36 S. 1,35
4. P. Petr. Blanco Soto O. E. S. A.: Petri Compostellani De consol. rat libriduo. IV u. 152 S. 6,20
5. Jos. Reinere: Der Nominalismus in der Frühscholastik. VHI u. 80 S. 3,30
6. E. Vansteenberghe : Le „De Ignota Litteratura" de Jean Wenck de Herrenberg. 43 S. 1,80
7. Georg Gral: Die Philosophie u. Gotteslehre des Jahjä ibn 'Adiu. spät Autoren. VHI u. 80 S. 3,30
Äschendorf fsche Verlagsbuchhandlung, Münster in Westf.
BEITRÄGE ZUR GESCHICHTE DER
PHILOSOPHIE UND THEOLOGIE
DES MITTELALTERS
TEXTE UND UNTERSUCHUNGEN
BEGRÜNDET VON CLEMENS BAEUMKER
IN VERBINDUNG MIT
FRANZ KARDINAL EHRLE S. JM
MATTHIAS BAUMGARTNER, LUDWIG BAUR,
BERNHARD GEYER, JOSEPH GEYSER UND
FRANZ PELSTER S. J.
HERAUSGEGEBEN VON
MARTIN GRABMANN
EINUNDZWANZIGSTER BAND
MÜNSTER l.W. 1933
VERLAG DER ASCHENDORFFSCHEN VERLAGSBUCHHANDLUNG
BOSTON ■ . . . ..
267881
Meinem Freunde
Dr Friedrich Heyer
Professor der Rechte an der Universität Bonn
im Gedenken an die langjährigen gemeinsamen Forschungen in der wissenschaftlichen Literatur des Mittelalters
BERNHARD GEYER PETER ABAELARDS PHILOSOPHISCHE SCHRIFTEN
HEFT 1, 1919 Seite
Einleitung V— XII
I. Die Logica Jngredientibus'
1. Die Glossen zu Porphyrius 1 — 109
HEFT 2, 1921
2. Die Glossen zu den Kategorien 111 — 305
HEFT 3, 1927
3. Die Glossen zu IJsqI sQfiijveiag 307 — 503
HEFT 4, 1933
II. Die Logica »Nostrorum petitioni sociorum'.
Die Glossen zu Porphyrius , . 505 — 580
III. Aus den anonymen Glossen des Cod. Ambr. M. 64 sup. . 581 — 588
Untersuchungen 589 — 633
Sachindex zu den Texten 634 — 648
BEITRÄGE ZUR GESCHICHTE DER PHILOSOPHIE
TEXTE UND UNTERSUCHUNGEN.
IN VERBINDUNG MIT
GEORG GRAF VON HERTLING,
FRANZ EHRLE S. J.,
MATTHIAS BAUMGARTNER und MARTIN GRABMANN
HERAUSGEOEBEN VON
CLEMENS BAEUMKER.
BAND XXI. HEFT 1.
DR. BERNHARD GEYER: PETER ABAELARDS PHILOSOPHI- SCHE SCHRIFTEN. I. DIE LOGICA ,1NGRED1ENTIBUS'. 1. DIE GLOSSEN ZU PORPHYRIUS.
MUNSTER i. W. 1919.
VERLAG DER ASCHENDORFFSCHEN VERLAGSBUCHHANDLUNG.
PETER ABAELARDS PHILOSOPHISCHE SCHRIFTEN.
I. DIE LOGICA ,INGREDIENTIBUS'.
1. DIE GLOSSEN ZU PORPHYRIUS.
ZUM ERSTEN MALE HERAUSGEGEBEN
VON
DR. BERNHARD GEYER,
STUDIENRAT, PRIVATDOZENT AN DER UNIVERSITÄT BONN.
MUNSTER i. W. 1919.
VERLAG DER ASCHENDORKFSCHEN VERLAGSBUCHHANDLUNG.
DRUCK DER ASCUENDORFFSCHEN BUCHDRUCKEREI
Einleitung.
über die Notwendigkeit einer vollständigen kritischen Aus- gabe der Werke Peter Abaelards1 kann kein Zweifel be- stehen, da die Ausgaben von V. Cousin2 unvollständig sind und nicht den modernen Anforderungen an eine Textausgabe entsprechen. Deshalb ist auch' von zuständigen Fachleuten in jüngster Zeit wiederholt der Wunsch nach einer solchen Ausgabe geäußert worden 3. Dabei verdient naturgemäß das ungedruckte Material in erster Linie Berücksichtigung. Ich habe es daher unternommen, die bisher noch ungedruckten und last ganz imbekannt gebliebenen philosophischen Schriften
1 Daß der Name Abaelardus' geschrieben und Abaelardus (fünfsilbig) gesprochen werden muß, ergibt sich aus dem Zeugnisse der ältesten und besten Hss. Während in diesen Hss der Diphthorg ae stets als einfaches e oder geschwänztes e. geschrieben ist, steht in dem Namen Abaelard stets ae, woraus sich ergibt, daß diese Buchstaben nicht als Diphthong zu sprechen sind. Das- selbe geht aus gleichzeitigen metrischen Darstellungen hervor, in denen der Name vorkommt; z. B. Sümmorüm maiör Petrus Abaelardus (Migne PL 178,
^' ' Celebrcm theologum vidimus Lombardum;
cum Yvone Helyam Petrum et Bernardum, quorum ope balsamum spirat os et nardum, et professi plurimi sunt Abaelardum. (Th. Wright, The latin poems commonly attributed to Waller Mapes col- lected and edited. London 1841, p. 28. Der dritte Vers lautet hier offenbar falsch: quorum opobalsamum spiratos et nardum.) Den ersten Hinweis auf die richtige Aussprache des Namens, den ich meinerseits durch die angeführ- ten Belege nur bestätigen konnte, gab Dr. Hey er, Bonn. Vgl. die Notiz von E. Krebs, Rom, Quartalschrift, XXVII (1913), S. 40 K
2 V. Cousin, Ouvrages inedits d 'Abelard. Pour servir ä l'histoire de la philosophie scolastique en France, Paris 1836. (Collection de documents inedits sur l'histoire de France. II. serie. Histoire des lettres et des sciences). — Pelri Abaelardi opera hactemis seorsim edita nunc primiim in unum collegit, textum recensuit, nolas, argum., indiecs adiec.il Victor Cousin adju- vante C. Jourdain. t. I, Par. 1849, t. II, ib. 1859.
8 M. Grabmann, Geschichte der scholastischen Methode, Bd. II (Freibg. 1911) S. 1751; Hofmeister, Neues Archiv für ältere deutsche Geschichts- kunde, XXXVII (1912), S. 635 1; ,Eine kritische Gesamtausgabe der Schriften Abälards und vor allem eine sorgfältige und erschöpfende Untersuchung der Quellen, die den heutigen Anforderungen an Wissenschaft entspräche, fehlt. Sie ist . . . ein dringendes Bedürfnis.' Ders., a. a. 0., Bd. XXXV11I, S. 322. Beiträge XXI. Geyer, Abaelards philos. Schriften. I**
VI Einleitung.
des Peripateticus Palatinus der Öffentlichkeit zugänglich zu machen. Eine eingehende literar- und philosophiegeschichtliche Würdigung dieser Schriften gedenke ich erst nach der voll- ständigen Veröffentlichung der Texte zu bieten. Nur einige Hinweise auf die Bedeutung des neuen Materials will ich zur Orientierung des Lesers schon hier geben; daran sollen sich die notwendigen Ausführungen über die Handschriften und die Methode der Edition anschließen.
Der ungeheure Einfluß, den Peter Abaelard auf die Ent- stehung und Entwicklung der Scholastik ausgeübt hat, ist von der Forschung der letzten Jahrzehnte mit steigender Klarheit ans Licht gestellt worden, und damit ist auch das Interesse an seiner Persönlichkeit und seinen Schriften neu erweckt. Ein abschließendes Urteil über ihn wird aber erst dann möglich sein, wenn uns seine Schriften vollständig in einer den Anforde- rungen der Kritik genügenden Edition vorliegen, auch jene, deren Inhalt vielleicht durchweg nicht unser besonderes Interesse erregt. So bieten in der Tat diese hier zum ersten Male ver- öffentlichten Schriften einen neuen Einblick in das Schrifttum Abaelards, geben neue Anhaltspunkte für die chronologische Festsetzung und gegenseitige Abhängigkeit seiner Werke und führen damit Probleme der Lösung entgegen, die auf Grund der bisherigen Texte mit Sicherheit nicht geklärt werden konnten.
Insbesondere aber wird durch diese Texte endlich über die philosophische Bedeutung Peter Abaelards Klarheit geschaffen. Die von Cousin herausgegebenen Texte waren hierzu weniger geeignet; sie ließen uns vor allem im Stiche betreffs des wichtigsten Problems der damaligen Philosophie, des Universalienproblems. Infolgedessen hat der Scharf- sinn der Forscher mit der Frage nach der Stellung, Abaelards zu diesem Problem seit 100 Jahren vergeblich gerungen. Die vorliegenden Texte bringen hier erst Klarheit; mit größter Ausführlichkeit wird das Problem von Abaelard erörtert, und diese Abhandlungen verraten einen solchen kritischen Scharf- sinn und eine solche Selbständigkeit des philosophischen Denkens, daß wir kein Bedenken tragen, sie als die wertvollste philo- sophische Leistung des XII. Jahrhunderts zu erklären. Der Nominalismus des XIV. Jahrhunderts kommt im Wesentlichen nicht über das hier Gesagte hinaus und zeigt in den wichtigsten Punkten eine vielfach wörtliche Übereinstimmung mit den von
Einleitung. VII
Abaelard gebotenen Erklärungen \ Wir können nunmehr wirk- lich verstehen, welchen überwältigenden Eindruck diese kriti- sche Philosophie auf seine Zeitgenossen ausgeübt hat, ein Ein- druck, der sich in dem ehrenden Beinamen Peripateticus Pala- tinus2 am deutlichsten ausspricht.
Weiterhin läßt sich jetzt der Einfluß Abaelards auf die Entwicklung der Logik klarer als bisher erkennen. Auch hier zeigt er sich stets als selbständigen, scharfsinnigen Kopf, der auch die für unsern Geschmack langweiligsten Fragen geist- voll und interessant zu behandem versteht. Die richtige Ab- schätzung der Verdienste Abaelards auf diesem Gebiete wird sich allerdings erst gewinnen lassen, wenn die übrige reiche philosophische Glossenliteratur des XII. Jahrhunderts erforscht sein wird. Unsere Ausgabe der Glossen Abaelards soll die Grundlage bilden, von der aus durch Vergleichung in die ver- wandte Literatur Licht gebracht werden kann. Das reich - bewegte Bild der damaligen Schulphilosophie wird dann von neuem vor unsern Augen erstehen, und die berühmten Lehrer der Dialektik, ein Roscelin von Compiegne, Wilhelm von Champeaux, Gauslenus von Soissons, Walter von Mor- tagne, Adam de Parvo porite, die bisher in der Geschichte der Philosophie ein ziemlich nebelhaftes Dasein führen, werden greifbare Gestalt gewinnen und manche ganz Vergessenen wieder auferstehen. Diese schulmäßig behandelte Dialektik ist aber der erste Versuch einer zusammenhängenden rein philo- sophischen Denkarbeit im abendländischen Mittelalter, während die übrigen philosophischen Disziplinen damals nur unsyste- matisch, eklektisch und mehr vom theologischen Standpunkte aus betrieben wurden. So liegen in dieser dialektischen Schul- philosophie die eigentlichen Wurzeln der abendländischen Philo- sophie. Ihren literarischen Niederschlag aber bilden die Glossen zu den logischen Schriften des P6rphyrius, Aristoteles und Boethius. C. Prantl hat bereits auf Grund des damals be- kannten Materials die Geschichte der Logik im Abendlande geschrieben; aber die Erforschung der ungedruckten Glossen
1 Diese Übereinstimmung hat auf Grund der von mir bereits früher (Festschrift für Cl. Baeumker, Münster 1913, S. 116 ff.) mitgeteilten Texte Baum- gar tn er nachgewiesen In Überwegs Grundriß der Geschichte der Philosophie. II. Teil, 10. Aufl., Berlin 1915, S. 599, 601.
2 Joh. Saresber., Metal, PL. 199, p. 832 B.
VIII Einleitung.
wird dieses Bild wesentlich verändern und bereichern; schon die hier edierten Glossen Abaelards erheischen eine völlige Umarbeitung der Prantl sehen Darstellung.
Daß auch die Geschichte der Theologie hierdurch neue Beleuchtung erfährt, ist bei dem engen Verhältnis zwischen Theo- logie und Dialektik in dieser Zeit und besonders bei Abaelard selbstverständlich. Da er von der Dialektik zur Theologie über- ging und auch in der Theologie stets Dialektiker blieb, so ist das genaue Verständnis seiner theologischen Schriften und seiner Theologie von der Kenntnis seiner Dialektik abhängig, wie man überhaupt für die dialektische Theologie der Zeit nur dann ein Verständnis gewinnen kann, wenn man von der Bedeutung und dem weitausgestalteten Betrieb der Dialektik einen richtigen Be- griff gewonnen hat.
Die Glossen, die in diesem Bande zum ersten Male ver- öffentlicht werden sollen, stellen sich als Bestandteile zweier als Gesamtdarstellung der Logik gedachten Werke dar, von denen wir nicht wissen, inwieweit sie vollendet worden sind. Mangels einer sonstigen eindeutigen Benennung bezeichne ich sie nach den Eingangsworten als Logica Jngredientibus' und als Logica ,Nostrorum petitioni". Nimmt man dazu die von V. Cousin unvollständig herausgegebene Dialectica, so er- geben sich drei Bearbeitungen der Dialectica, die unterein- ander in enger Beziehung stehen, teilweise sogar wörtlich übereinstimmen. Es ist ein durchaus analoges Verhältnis wie bei dem theologischen Hauptwerk Abaelards, dessen Bearbeitungen in De imitatc et trinitate divina, Theologia christiana und Theo- logia (gewöhnlich Introductio in theologiam genannt) vorliegen.
Die Logica Jngredientibus' ist uns erhalten in der A Handschrift der Ambrosiana zu Mailand Cod. M. 63 sup. Im textkritischen Apparat bezeichne ich sie, soweit sie die Schriften Abaelards enthält, mit A. Sie wird bereits von den Verfassern der Histoire litteraire de la France erwähnt l, hat dann im XIX. Jahrhundert die Beachtung keines Gerin- geren als A. Rosmini - Serbatis gefunden, der den Aus- führungen über das Universalienproblem großen Wert beige- legt hat. In seinem nachgelassenen Werke Aristotele esposto ed
1 Histoire litteraire de la France, t. XII, p. 130: ,A la bibliotheque Ambrosicnne de Milan se voient Petri Ahailardi in Porphyrii universalia, in praedieamenta, in libros Periherraenias.' Abdruck bei Migne, PL 78, p. 38.
Einleitung. IX
esaminato l veröffentlicht er einige Stellen aus den Glossen zu Porphyrius und erklärt, sie ganz herausgeben zu wollen 2. Diese Hinweise auf die Hs der Ambrosiana sind aber fast ganz un- beachtet geblieben3, so daß M. Grabmann4 sie von neuem entdecken mußte. Er hat sie auch zum ersten Male mit der ge- nauen Signatur angegeben und beschrieben. Die Herausgabe der Glossen, die er zunächst selbst ins Auge gefaßt hatte, hat er in freundlicher Weise mir überlassen, nachdem ich die Glossen der Logica ,Nostrorum petitioni' wieder aufgefunden hatte. Die Mailänder Hs selbst einzusehen, hat mich der Krieg ge- hindert. Die Ausgabe beruht auf Photographien, die mir in lie- benswürdiger Weise der damalige Direktor der Ambrosiana Monsi- gnore Ratti besorgt hat. Die Hs enthält Abaelards Glossen zur Isagoge des Porphyrius (f. lr — 15v), zu den Kategorien des Aristoteles (f. 16 r — 44 v) und zu Ileol eQuiji'tiac, (f. 45r— 72r); daran schließen sich, von anderer Hand geschrieben, anonyme Glossen zur Isagoge des Porphyrius mit dem Incipit: Incipiunt Glossae super Porphyrium secundum vocales. Quod antiquitus (f. 72 v — 81 v), die ich ebenfalls edieren werde, weil sie in engster Beziehung zu den Glossen Abaelards stehen und in textkritischer und literargeschlchtlicher Beziehung für diese von Bedeutung sind. In den textkritischen Noten werden sie zum
1 A. Rosmini-Serbati, Aristotele esposto cd esaminato Törino 1857, p. 26. Der von Rosmini gebotene Text ist allerdings sehr fehlerhaft. Vgl. unten S. 10, 13. 19. 2 A. a. 0. S. 28. Anm.
3 Josef Reiners {Der aristotelische Realismus in der Früh Scholastik. Ein Beitrag zur Geschichte der Universalienfrage im Mittelalter. Aachen 1907. Bonner phrl. Diss. S. 80, 31) hat eine der von Rosmini mitgeteilten Stellen (unten S. 1.9) angeführt nach der Wiedergabe in der Civilta cattolica 1805, ser. 3, vol. 2, p. 402 3. Er sagt, daß Rosmini diese Stelle aus einer Hs der Ambrosianischen Bibliothek ausgezogen habe, bemerkt aber nicht, daß sie von Abaelard herrührt obschon das auch in der Civilta call, ausdrücklich erwähnt wird. Infolgedessen reiht er die hier vertretene Ansicht an der ganz falschen Stelle ein, nämlich bei der Darstellung der Status-Lehre, wahrend sie in der Abhandlung über die Universalienfrage bei Abaelard (Reiners, Der Nominalismus in der Frühscholastik. Ein Beitrag zur Geschichte der Universalienfragc im Mittelalter. Nebst einer neuen Textausgabe des Briefes Roscelins an Abaelard, Münster 1910. Beiträge zur Geschichte der Philosophie des Mittelalters, herausg. von Cl. Baeumker, Bd. VIII, Cap. 5, S. 41 — 59) über- haupt nicht erwähnt wird.
4 M. Grabmann, Mitteilungen über scholastische Funde in der Biblio- theca Ambrosiana zu Mailand. Tübinger Theol. Quartalschrift, 93. Jahrg. (1911) S. 538—44.
X Einleitung.
Unterschied von den Glossen Abaelards zu Porphyrius in der- A2 selben Hs mit A2 bezeichnet. Die Werke Abaelards in dieser Hs sind von der gleichen Hand des ausgehenden XII. oder an- fangenden XIII. Jahrhunderts durchweg sauber und gut leser- lich geschrieben. Ich bemerke, daß sich noch häutig das ge- schwänzte e (e) findet und i-Striche nur bei doppeltem i an- gewandt werden. Die Textüberlieferung ist aber sehr mangel- haft und bietet der Edition große Schwierigkeiten. L Die Logica ,Nostrorum petitioni sociorum', im Appa-
rat mit L bezeichnet, ist nur in der Hs n. 6 der Stadtbibliothek von Lunel (Dep. Herault) l in Frankreich erhalten. Ravaisson hat sie zum ersten Male benutzt und sich Auszüge daraus gemacht, die er seinem Freund Ch. de Remusat zur Ab- fassung seines trefflichen Werkes über Abaelard2 zur Ver- fügung stellte. Dieser gab durchweg nicht den lateinischen Text wieder, da er annahm, daß Ravaisson die Glossen bald edieren werde, sondern begnügte sich mit einer französischen Paraphrase, bei der man nicht unterscheiden kann, was der Text Abaelards, was Zutat des Bearbeiters ist. Mit dieser unzulänglichen Wiedergabe der so bedeutsamen Ausführungen Abaelards über die Universalienfrage hat man sich bis heute begnügen müssen, was zu vielen irrtümlichen Ansichten An- laß gegeben hat. Ais Cousin diese Glossen in seine Ge- samtausgabe der Werke Abaelards aufnehmen wollte und zu diesem Zwecke bei Ravaisson nach der Hs sich erkundigte, lehnte dieser eine Mitteilung darüber ab, weil er sie selbst edieren wolle3. Dieser Plan kam aber durch ein eigentümliches Geschick nicht zur Ausführung. Ravaisson hatte nämlich, wie er später B. Haureau mitteilte, selbst vergessen, wo er die Hs gefunden hatte, und konnte ihrer nicht mehr habhaft werden. Alle Bemühungen, die Hs, deren Bedeutung immer mehr erkannt wurde, wieder aufzufinden, waren vergebens. Auch J. Reiners4 bedauert in seiner Untersuchung über den Nominalismus in der Frühscholastik, diesen wichtigen Text nicht benutzen zu
1 Catalogue general des manuscrits des bibliotheques publique*. Dep. t. XXXI, 1898 p. 1157, n. 6.
2 Ch., de Remusat, Abelard, Paris 1845, II 93 K. Remusat nennt die Schrift ,un Fragment precieux pou'r l'histoire de Ja Philosophie'.
8 V. Cousin, Petri Abaelardi Opera t. II, Paris 1859, p. 756 sqq. , 1 .T. Reiners, Der Nominalismus in der Frühscholastik, Münster 1910, S. 423.
Einleitung. XI
können, indem er auf Grund einer Mitteilung Cl. Baeumkers den Sachverhalt darlegt. Hierdurch aufmerksam gemacht, kam ich dazu, die Hs mit der in dem Katalog der Bibliothek von Lunel n. 6 beschriebenen zu identifizieren l. Aber noch waren die Hindernisse, der Hs habhaft zu werden, nicht überwun- den. Bei einem zweimaligen Aufenthalt in Lunel (i. J. 1911) konnte ich nur mit den größten Schwierigkeiten von dem Bi- bliothekar die Möglichkeit erwirken, die Hs abzuschreiben, nach- dem man die Erlaubnis zum Photographieren verweigert hatte.
Die Hs von Lunel bietet nur die Glossen zu Porphyrius f. 8r — 41 r, von einer Hand aus dem Beginn des XIII. Jahr- hunderts schön und sauber geschrieben, f. 41 r folgen Glossen zu Boethius, De syllogismo categorico, die nicht von Abaelard herrühren; f. 69 wird nämlich Abaelard zitiert: ,Item sciendum est quod antecessores magistri p. abaelardi videntes Aristotelem praemisisse duas propositiones in syllogismis ad tertiam nega- tionem inferendam de unoquoque syllogismo duas conversas faciebant . . .' Eine Eigentümlichkeit der Hs, die das Lesen erschwert, besteht darin, daß der erste Buchstabe bei dem Wort zu Anfang eines kleinen Abschnittes, wo eine gemalte Initiale stehen sollte, fehlt.
Der Text der Glossen ist in beiden Hss sehr mangelhaft überliefert, was, da ja nur je eine Hs zur Verfügung steht, der Herausgabe oft fast unüberwindliche Schwierigkeiten bereitet. Ich habe in Bezug auf Konjekturen möglichste Zurückhaltung geübt, aber zur Herstellung eines sinnvollen Textes zahlreiche Eingriffe in den überlieferten Text nicht umgehen können. Ob alle diese Verbesserungen, auf die ich viel Zeit und Nach- denken verwendet habe, glücklich sind, wage ich nicht zu ent- scheiden. Jedoch ist der Leser stets in der Lage, die Lesart der Hs zu vergleichen, da alle irgendwie bedeutenden Abweichungen von der Hs in den textkritischen Noten angegeben sind. Für die Glossen zu Porphyrius stand als willkommenes Mittel der Textverbesserung die Vergleichung der drei Glossen AA2L zur Verfügung. Ich habe hierbei in den übereinstimmenden Partien
1 B. Geyer, Rezension von Heiners, Der Nominalismus in der Früh- scholastik, in der Theol. Revue, Münster 1911, S. 14. Ders., Die Stellung Pelcr Abaelards in der Universalienfrage. Festschr. für Cl. Racumker. Münster 1913, S. 101—127. Vgl. Ueberweg-Baumgartner, Grundriß der Gesch. der Philos., II, 10. Aufl., Berlin 1915, S. 278 ff.
XII Einleitung.
dieser drei Glossen jeweils zu dem einen Text nur jene Lesarten der anderen Glossen angeführt, die zur Textverbesserung dien- lich erschienen. Eigene Hinzufügungen zum überlieferten Text sind durch spitze Klammern < >, Streichungen durch eckige Klam- mern [ ] bezeichnet. Ich habe die moderne Orthographie an- gewandt, da der Text so leichter lesbar und zitierbar ist.
Um die Übersicht zu erleichtern und die Verbindung zwischen dem Kommentar und dem kommentierten Text deut- licher hervortreten zu lassen, habe ich auf den Rand Hinweise auf die entsprechende Stelle in den Ausgaben des Boethius ge- setzt und zwar so, daß jedes Mal der Beginn eines neuen Ab- schnittes in der Texteinteilung des Boethius bezeichnet ist. Hier- für wurde bei der Isagoge des Porphyrius und Aristoteles' JTsqI eQprjvsiac, jeweils der zweite Kommentar des Boethius gewählt, da auch Abaelard sich durchweg an diesen anschließt, der eine in der Ausgabe von Samuel Brandt1, der andere in der von Carl Meiser2. Für die Kategorien ist auf die Ausgabe von Migne verwiesen, da diese die verbreitetste ist.
Meine Arbeit hat sich von den ersten Anfängen an der wohlwollenden Fürsorge des Geheimen Hofrats Professor Dr. Baeumker in München, meines verehrten Lehrers, sowie des Geheimen Regierungsrates Professor Dr. Baumgartner in Bres- lau erfreut, der auch den Druck überwacht und mir für die Text- gestaltung manche wertvollen Ratschläge gegeben hat. Beiden Herren an dieser Stelle meinen aufrichtigen Dank! Für manche Vorschläge in editionstechnischer Beziehung bin ich auch meinem Freunde Dr. Friedrich Hey er in Bonn zu Dank verpflichtet.
Eine Untersuchung der aus den vorliegenden Texten sich ergebenden literar-, Philosophie- und theologiegeschichtlichen Fragen, die von der hochw. kath.-theol. Fakultät der Univer- sität Bonn als Habilitationsschrift angenommen worden ist; soll nach Beendigung der Drucklegung der Texte in erweiterter Form erscheinen.
1 Anicii Manlii Severini Boethii in Isagogen Porphyrii Commenta copüs a Geogin Schepso comparatis suisque usus rccensuit Samuel Brandt. Vindobonae 1906 (Corpus script. eccl. lat. vol. 48).
2 A. M. Sev. Boetii commentarn in librum Aristotelis Heg) iQpijveias recensuit Carolus Meiser, pars post. Lipsiae 1880 (Bibl. Teubneriana).
Incipiunt Glossae secundum magistrum Petrum Abaelardum super Porphyrium.
Ingredientibus nobis logicam pauca de proprietate eius praeli- bantes a genere ipsius quod est philosophia ducamus exordium1.
5 Philosophiam autem non quamlibet scientiam Boethius2 appellat, sed quae in maximis rebus consistit; non enim philosophos quoslibet scientes dicimus, sed quorum intelligentia penetrat subtilia. Huius autem tres species Boethius3 distinguit, speculativam scilicet de speculanda rerum natura, m oralem de honestate vitae consideranda,
iü rationalem de ratione argumentorum componenda, quam logicen Graeci nominant4. Quam tarnen a philosophia quidam dividentes non philosophiae partem, sed instrumentum teste Boethio5 dicebant, eo videlicet quod in ea quodammodo ceterae operentur, dum argumentis ipsius ad proprias probandas quaestiones utuntur. Veluti si ex naturali
15 vel morali speculatione quaestio fiat, ex logica sumuntur argumenta. Contra quos ipse Boethius6 nihil impedire dicit idem eiusdem et instrumentum esse et partem, sicut est manus humani corporis. Ipsa etiam logica sui saepe instrumentum videtur, cum et quaestionem ad se pertinentem suis approbat argumentis, veluti istam : ,homo est spe-
20 cies animalis'. Nee tarnen ideo minus est logica, quia logicae est in- strumentum. Sic nee philosophia, quia philosophiae. Quam etiam ipse Boethius a duabus aliis philosophiae speciebus proprio fine suo distinguit qui in componendis argumentationibus consistit. Nam etsi physicus argumenta componit, non ad hoc eum physica, sed sola
25 instruit logica.
1 G. a. mag. petr. abaelard. super porphirium A 8 autem A<i enim A 15 Hat Ai hant A
1 Boethius, In Isog. Porph. Ed. I. ed. S. Brandt, Vindobonae 1906 (Corpus Script, eccl. Lat. 48), p. 7 n.
2 Boeth., In Top. Cic. comm. L. I. PL 64, p. 1044 C.
3 Boeth., In Porph. ed. I., p. 8 6.
* Boeth., In Porph. ed. I., p. 920.
* Boeth., In Porph. ed. L, p. 10 ;t; ed. IL, p. 140 13. 6 Boeth., In Porph. ed. II., p. 142 «.
Beitr. XXI, I. Geyer, Abaelards philos. Schriften. 1
2 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'.
De qua etiam hac ratione conscriptam esse meminit1 atque eam ad certas argumentationum regulas reductam esse, ne nimium vagos ialsis complexionibus in errorem pertrahat, cum id quod in rerum natura non invenitur, rationibus suis videatur astruere et saepe contraria in conditionibus suis colligere hoc modo: ,Socrates est corpus, 5 corpus autem album, quare Socrates est albus.' Rursus: ,Socrates est corpus, corpus autem nigrum, quare Socrates est niger.'
In scribendo autem logicam hie ordo necessarius est, ut quoniam argumentationes ex propositionibus iunguntur, propositiones <ex> dictionibus, eura qui logicam perfecte scribit, primum de simplieibus 10 sermonibus, deinde de propositionibus necesse est scribere, tandem in argumentationibus finem logicae consummare, sicut et prineeps noster Aristoteles fecit, qui ad sermonum doctrinäm Praedi- camenta perscripsit, ad propositionum Peri ermeneias, ad argu- mentationum Topica et Analytica. 15
Iste autem Porphyrius sicut ipsa inscriptio tituli docet, hanc introduetionem ad Praedicamenta Aristotelis praeparat2, quam tarnen ipse ad totam artem necessariam posterius demonstrat. Cuius i n - tentio, materia, modus traetandi, utilitas aut cui dialecticae parti supponatur praesens scientia, breviter distinguatur subtilius. 20
Est autem intentio lectorem praeeipue ad Praedicamenta Aristotelis instruere, ut facilius ea quae ibi traetantur queat in- telligere. Quod facit traetando de quinque, quae sunt eius materia, genere scilicet, specie, differentia, proprio et aeeidente, quorum prae- eipue cognitionem ad Praedicamenta utilem iudieavit, quod de his 25 fere in tota serie Praedicamentorum disputetur. Quod autem quinque diximus, et ad haec nomina: genus, species et cetera et ad eorum significata quodammodo referri potest. Nam et horum quinque nominum significationem convenienter aperit, quibus Aristoteles utitur," ne cum ad Praedicamenta ventum fuerit, quid in his nominibus intelligen- 30 dum sit, ignoretur. Potest etiam et de significatis omnibus istorum nominum quasi de quinque agi, quia licet singillatim aeeepta infinita sint, quippe infinita sunt genera et similiter species et cetera, de omnibus tarnen, ut dictum est, quinque agitur, quia de omnibus seeun- dum quinque proprietates traetatur, de omnibus quidem generibus as seeundum hoc quod sunt genera, et de ceteris similiter. Sic namque et octo partes orationis considerantur seeundum octo quidem earum proprietates, cum singillatim aeeeptae sint infinitae.
1 conscripta A 3 vagas A 8 hie A^L huius A 14 periermeias A 15 analetica A 25 cognitionem A^L agnitionem A 29 ne L nee A om. A-i 30 nominibus Ai rationibus A omnibus L
1 Boeth., In Topica Cic, PL 64, p. 1044 D.
2 Boeth., In Porph. ed. IL, p. 143 11.
1. Die Glossen zu Porphyrius. 3
Modus Vero tractandi hie est quod singulorum prius distinetis
naturis in diversis eorum traetatibus tandem ad maiorem eorum
cognitionem ad communitates eorum simul et proprietates descendit.
Utilitas autem, ut ipse Boethius docet, cum principaliter ad
s Praedicamenta dirigatur. Quadrifariam tarnen spargitur, quod postmo- dum, ubi ipse id dicet1, diligentius aperiemus.
Per quam pavtem vero ad logicam praesentis operis scientia tendat, statim dinosdtur, si prius logicae partes diligenter distinxeri- mus. Sunt autem duae auetore Tullio et Boethio2 quae logicam
io componunt, scientia scilicet inveniendi argumenta et diiudicandi, hoc est confirmandi et comprobandi, ipsa inventa. Duo enim necessaria sunt argumentanti, primum ut inveniat argumenta per quae arguat, deinde si quis ea calumnietur tamquam vitiosa aut non satis firma, ea confirmare sciat. Unde Tullius3 inventionem naturaliter priorem
i& dicit. Ad utramque autem logicae partem, maxime vero ad inven- tionem haec scientia pertinet. Et pars quaedam est scientiae inve- niendi. Quomodo enim ex genere argumentum aut specie seu ceteris duci possit, nisi his quae hie traetantur cognitis? Unde ipse Ari- stoteles horum dehnitiones in Top i eis suis inducit, cum locos
20 eorum traetat, sicut et Tullius in suis. Sed quoniam ex eisdem confirmatur argumentum ex quibus invenitur, a iudicio non est aliena haec scientia. Sicut enim ex natura generis aut speciei trahitur argumentum, ita ex eadem confirmatur extractum. Considerans nam- que in homine quantum ad animal speciei naturam ex ipsa statim
25 argumentum ad probandum animal invenio. Quod si quis calumnietur, ipsum statim argumentum idoneum ostendo assignans in eisdem speciei aut generis naturam, ut ex eisdem terminorum habitudinibus et inveniatur argumentum et confirmetur inventum.
Quidam tarnen hanc scientiam nee non praedicamentorum aut
so divisionum seu definitionum vel etiam propositionum omnino ab in- ventione et iudicio separant nee ullo modo in partibus logicae reci- piunt, cum tarnen eas ad totam logicam necessarias iudicent. Quibus quidem tarn auetoritas quam <ratio> contraria videtur. Boethius namque super Topica Ciceronis4 duplicem divisionem dialecticae 85 ponit, quarum utraque ita alteram vicissim includit, ut singulae totam dialecticam comprehendant. Prima quidem est per scientiam inveniendi
5-6 postmodo A 8-9 distinxerimus] dilexerimus A 12 argumen-
tandi A% argumentatorum A 24, 27 natura A 25 quam A 32 iu-
dicetur A 35 utramque A
1 Boeth., In Porph. ed. IL, p. 147 17. Cf. infra p. 5—7.
2 Boeth., In Top. Cic, PL 64, p. 1044 C; In Porph. ed. II., p. 139 a».
3 Boeth., In Top. Cic, l. c
* Boeth., In Top. Cic, PL 64, p. 1045 D sqq.
1*
4 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'.
et iudicandi, secunda per scientiam dividendi, definiendi, colligendi. Quas etiam ad se invicem ita reducit, ut in scientia inveniendi, quod unum membrum est prioris divisionis, scientiam quoque dividendi vel - definiendi includat, pro eo scilicet quod tarn ex divisionibus quam ex definitionibus argumenta ducantur. Unde generis quoque scientia 5 et speciei seu aliorum simili ratione inventioni accomodatur. Ipse f. lv etiam BoethiusUngredientibus | logicam primum exAristotelis libris textum Praedicamentorum occurrere dicit. Ex quo apparet Prae- dicamenta a logica non separari, in quibus introitum logicae lector habet, praesertim cum distinctio illa praedicamentorum vires argu- 10 mentandi maximas ministret, cum per eam, cuius naturae unaquaeque res sit aut non sit, valeat confirmari. Propositionum quoque pro- prietas ab argumentis non est aliena, cum modo hanc <modo> illam aut ut contrariam vel contradictoriam seu quomodolibet aliter <oppo- sitam> probet. Quia itaque omnes tractatus logicae ad finem eius, id '5 est argumentationem, inclinantur, nullius eorum scientiam <a> logica secludimus.
His praelibatis literae insistamus. Boeth. Cum sit necessarium etc. Scripturus de materia praemittit
*K * prooemium, in quo et materiam ipsam assignat et utilitatem operis et 20 modum scribendi introductorium promittit, iuxta hoc quod de his philosophi recte senserunt. Sunt autem .necessarii' tres consuetae significationes2, cum scilicet modo pro inevitabili ponitur, ut necesse est substantiam non esse qualitatem, modo pro utili, ut ire ad forum; modo pro determinato, ut hominem quandoque mori. Duae 25 vero primae necessarii significationes huiusmodi sunt, ut inter se certare videantur, quae earum convenientius possit hie aeeipi. Nam et summa necessitas est haec praenosse, ut ad alia perveniatur, cum sine his illa sciri non possint, et aperta utilitas. Si quis tarnen seriem literae diligenter attendat, convenientius utile dici iudicabit quam 30 inevitabile. Cum enim supponit ad quid dicat necessarium, quasi ad aliud relationem quandam intendens utilitatis significationem insinuat. Utile enim ad aliud spectat, inevitabile per se dicitur.
Sic construe : necessarium est, id est utile, nosse enim quid sit ge- nus etc., id est cuius proprietatis sint singula, quod in eorum definitioni- 35 bus ostenditur, quae quidem non seeundum eorum substantiam assigna- tae sunt, sed seeundum eorum accidentales proprietates. Quippe ge- neris nomen et ceterorum non substantiae, sed aeeidentis designa.
10-11 argumentorum audi.4 13 haec A 14 contraria vel contra-
dictoria A 16 nullius] non illius A 16 post scientiam lacuna in A
logicae A 18 literam A 19 praemittit A^L praemisit A 31 quid A<i quam A
1 Boeth., In Porph. ed. I., p. 14 25. 2 Boeth., In Porph. ed. II., p. 149 10.
1. Die Glossen zu Porphyrius. 5
tivum est. Unde illud ,quid' magis secundum proprietatem quam substantiam accipimus. Et ad eam etc. Quattuor supponit, in quibus utilitatem quadrilariam ostendit, ut supra merainimus, scilicet praedica- menta, definitiones, divisiones, demonstrationes, id est argumentationes,
5 quae propositam quaestionem demonstrant. Quae, scilicet scientia praedicamentorum, est apud Aristotelem, id est in tractatu eius continetur. Nam et liber quandoque nomine auctoris designatur, ut Lucanus. Et ad assignationem deänitionum, id est ad assignandas et ad componendas definitiones. Et omnino. Etiam haec quinque
10 sunt utilia ad ea quae in divisione sunt vel demonstratione, hoc est argumentatione. Et cum sit necessarium, id est, ad tot utile est nosse ista, tentabo aggredi ea quae ab antiquis dicta sunt faciens tibi traditionem, id est tractatum, de speculatione istarum verum, id est consideratione horum quinque, traditionem dico compendiosam, id
15 est brevem mediocriter. Quod statim exponit dicens : breviter et velut introductorio modo. Possit enim nimia brevitas nimiam obscu- ritatem inferre iuxta illud Horatii1: JBrevis esse laboro, obscurus fio.' Unde ne diffideret lector ex brevitate seu confunderetur ex prolixitate, introductorium modum se servare in scribendo promittit.
20 Qualiter autem tarn ad praedicamenta quam ad alia tria hoc opus valeat, ipse satis diligenter Boethius2 assignat, quae tarnen et nos breviter tangamus.
Ac primum ostendamus qualiter illarum quinque singuli tractatus ad praedicamenta2 conveniant. Generis notitia in hoc ad prae-
25 dicamenta pertinet quod ibi Aristoteles decem genera suprema omnium disponit, in quibus omnium rerum nominum infinitas signi- ficationes comprehendit, quae qualiter genera aliorum sint, cognosci non potest, nisi generum cognitione praeposita. Speciei quoque cognitio non est ab eis aliena, sine qua nee generis potest esse
30 cognitio, quippe cum relativa sint, suam ab invicem contrahunt essentiam et cognitionem. Unde et alterum definiri per alterum necesse est, sicut et ipse testatur Porphyrius3. Differentia quoque quae adiuneta generi speciem complet, ad discretionem speciei ne- cessaria est nee non ad generis, in cuius posita divisione eius signifi-
86 cationem quam species continet, ipsa ostendit. Plura etiam ab Ari- stotele in Praedicamentis indueuntur, ubi de his tribus, genere, specie, differentia, agitur, quae nisi praecognita sint, ista intelligi non possunt. Qualis est regula illa: Diversorum generum etc.4. Proprii
1 quidem A 8 assignandas Ai signandas A 18 difficeret A
difhdentes L 28 non Ai nc A 30 cum] etiam A 34 nee non] necn A nee tarnen et A?, 37 agitur A<i argr A ista A<> ita A
1 Horat., De arte poet. v. 25—26. 2 Boeth., J. c, p. 151 10 sqq. 3 Boeth., I. c, p. 2021«. * Boeth., I. c, p. 152».
6 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'.
quoque cognitio in eo iuvat, quod ipse praedicamentorum propria assignat, ut cum substantiae dicit proprium esse quod cum sit unum et idem numero etc. x. Ne igitur proprii natura tunc ignoraretur; demonstranda nunc erat. Illud tarnen notandum, quod tantum pro- pria specialissimarum specierum Porphyrius tractat, Aristoteles & vero propria generum investigat, sed tarnen ex istorum propriorum similitudine illorum quoque manifestatur natura, quia eodem modo illa dicuntur propria generum quomodo ista specierum, eo scilicet quod omni et soli ejt semper conveniant. Quantum vero accidentis notitia ad praedicamenta valeat, quis dubitet, cum in novem praedicamentis 10 sola accidentia reperiat? Praeterea ipse Aristoteles frequenter et diligenter eorum quae in subiecto sunt, id est accidentium, proprie- tates inquirit, ad quod praecipue tractatus pertinet accidentis. Ad discretionem quoque differentiae vel proprii accidentis [et] proficit notitia, quia nee illa perfecte cognoseuntur, si istius discretio non 15 teneatur.
Nunc autem quomodo eadem quinque ad def initiones valeant, ostendamus. Definitio vero alia substantialis, alia descriptio ; substan- tialis quidem quae speciei tantum est, genus sumit ac differentias ideoque ad eam tarn generis quam differentiae quam speciei tractatus 20 valet. Descriptio vero frequenter ab aeeidentibus trahitur. Unde ad eam praecipue accidentis cognitio valet. Proprii autem notitia gene- raliter ad omnes definitiones prodest quae eius similitudinem in eo tenent, quod et ipsae quoque ad definitum convertuntur.
Ad divisiones quoque adeo haec quinque necessaria sunt, ut 25 praeter eorum notitiam casu potius quam ratione fiat divisio. Quod per singulas divisiones inspiciendum est. Sunt autem tres divisiones seeundum se, generis scilicet, totius et vocis; rursus tres seeun- dum aeeidens, quando scilicet vel aeeidens in subieeta vel subieeta in accidentia vel aeeidens in accidentia dividitur. Ea vero divisio quae 30 generis est, modo in species fit, modo in differentias pro speciebus positas. Unde ad eam tarn genus quam species quam differentia conveniunt eademque ad discretionem divisionis totius et vocis profi- ciunt, quae quidem cum fierent, generis videri possent, nisi generis natura praecognita esset, veluti ea quod omne genus de singulis 35 speciebus praedicatur univoce, totum vero de componentibus se sin- gillatim non praedicatur neque vox multiplex dividentibus suis univoce convenit. Per hoc etiam ad divisionem aequivocae vocis haec pluri- raum prosunt, Quia ad definitiones utilia erant, quippe ex definitioni-
2 dicit A2 lacuna in A 11 frequenter Aristoteles A 19 sumu A
24 tenent A-> tenetur A convertuntur A2 convertitur A
1 Boeth., In Categ. Ar. PL 64, p. 198 B.
1. Die Glossen zu Porphyrius. 7
bus quid aequivocum sit vel non sit, cognoscitur. Ad eam quoque divisionem quae secundum accidens est, accidentis cognitio, quo ipsa constituitur, necessaria est, cetera vero ad discretionem ipsius quoque prosunt, alioquin ita genus in species vel differentias divideremus,
5 sicut accidens in subiecta.
Ad inveniendas quoque argumentationes vel ad confirmandas inventas horum quinque notitia, ut supra meminimus, aperte valet. Nam et secundum generis et speciei naturam seu aliorum et invenimus argumenta et confirmamus inventa. Quod autem Boethius hoc loco
io haec quinque sedes syllogismorum appellat1, contra hoc | videtur quod f. 2r nolumus esse locos in complexione perfecta syllogismorum. Sed profecto speciale vocabulum pro genere abutitur, syllogismum scilicet pro argumentatione ponens, alioquin utilitatem minueret, si eam ad syllogismos tantum dirigeret et non generaliter ad omnes argumen- ta tationes, quae similiter a Porphyrio demonstrationes appellantur. Possunt etiam perfectis quoque complexionibus syllogismorum loci quodammodo assignari, non ut eorum per se sint, sed quia ad eorum quoque adduci evidentiam possunt per confirmationem enthymematum quae ex eis ducuntur. Nunc autem his de utilitate ostensis ad literam
20 redeamus.
Altioribus quidem. Quomodo introductorium modum servet, supponit, abstinens scilicet a quaestionibus arduis et obscuritate im- plicitis et simpliciores tractans mediocriter. Nee vacat quod ait ,me- dioeriter'; posset enim res esse facilis in se nee tarnen lucide traetari.
25 Mox de generibus. Quae sint altiores illae quaestiones, deter-
minat, cum tarnen eas non dissolvat. Et de ntroque causa redditur, quod videlicet et eas inquirere praetermittat et tarnen de eis mentionem faciat. Ideo enim eas non traetat, quia rudis lector ad inquirendas eas et pereipiendas non sufficit. Ideo autem easdem commemorat, ne
30 lectorem neglegentem faciat. Si enim omnino eas taeuisset, lector omnino nihil amplius de istis inquirendum esse arbitrans earum omnino inquisitionem despiceret. Sunt autem tres, ut Boethius2 dicit, secretae et perutiles et non a paucis philosophorum tentatae, sed a paucis dissolutae. Prima autem est huiusmodi, utrum genera et
35 species subsistant an sint positain solis etc., ac si diceret: utrum verum esse habeant an tantum in opinione consistant. Secunda vero est, si concedantur veraciter esse, utrum essentiae corporales sint <an in- corporales, tertia vero, utrum separata sint> a sensibilibus an in
Boeth. I>. 15931
2 quoque A 4 ita A% tota A divideremus A<t dividimus A 9 Quod A2 quam A 18 emptimeraatum A 24 lucide A^L dilicidus A 28 inquirendis A 37-38 an . . . sint addidi sec. Porph., quia per dütographiam omissa
> Boeth., In Porph. ed. IL, p. 158 ". 2 Boeth., I. c, p. 159 17.
8 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'.
eis posita. Duae sunt namque incorporeorum species *, quia alia praeter sensibilia ipsa in sua incorporeitate permanere possunt, ut Deus et anima, alia vero praeter sensibilia ipsa in quibus sunt, nulla- tenus esse valent, ut linea absque subiecto corpore. Has autem quaestiones sie transcurrit dicens: Mox de generibus et speciebus 5 illud quidem dicere recusabo sive subsistant etc. sive ipsa subsistentia sint corporalia an incorporalia et utrum ipsa cum incorporalia dicantur, separentur a sensibilibus etc. et circa ea constantia. Hoc diversis modis aeeipi potest. Sic enim possimus aeeipere, ac si dicat : haec tria supra posita de eis recusabo dicere et alia quaedam con- 10 stantia circa ea, quippe istas tres quaestiones. Possunt et aliae fieri . de eisdem quae similiter difficiles sunt, sicut est illa de communi causa impositionis universalium nominum quae ipsa sit, seeundum quod scilicet res diversae conveniunt, vel illa etiam de intellectu uni- versalium nominum, quo nulla res coneipi videtur nee de aliqua re 15 agi per universalem vocem, et aliae multae difficiles. Possumus sie expo- nere ,et circa <ea> constantia', ut quartam quaestionem adneetamus, scüicet utrum et genera et species, quamdiu genera et species sunt, necesse sit subieetam per nominationem rem aliquam habere an ipsis quoque nominatis rebus destruetis ex significatione intellectus 20 tunc quoque possit universale consistere, ut hoc nomen ,rosa', quando nulla est rosarum quibus commune sit. De his autem quaestioni- bus diligentius posterius disputabimus.
Sed nunc prooemii literam prosequamur. Nota, cum ait: woa?, id est praesenti traetatu, id eum quodammodo innuere, ut alibi sol- 25 vendas has quaestiones lector exspectet. Altissimum enim. Causam supponit, quare hie ab his quaestionibus abstineat, quia scilicet eas traetare altissimum est quantum ad lectorem qui ad eas pertingere non possit, quod statim determinat. Et maioris inquisitionis egens, R .. quippe cum auetor sufficiat ad solvendum, lector non sufficit ad inqui- 30 p 167 21 rendum. Maioris, inquam, inquisitionis, quam tua sit. Illud vero. Ostensis his quae reticet, docet ea quae ponit, illa scilicet quae de his, genere videlicet et specie ac de aliis tribus propositis, antiqui, non aetate qui- dem, sed sensu, traetaverunt probabiliter id est verisimiliter, in quibus scilicet omnes convenerunt nee ulla fuit dissensio. Nam in praedictis 35 quaestionibus dissolvendis alii aliter et alii aliter sentiebant. Unde Boethius2 Aristotelem commemorat genera et species in sensibili- bus tan tum velle subsistere, extra autem intelligi, Pia ton em vero non solum ea extra sensibilia intelligi, verum etiam esse. Et horum antiqui, dico, et maxime Feripatetiei, pars scilicet horum antiquorum; 40 Peripateticos autem dialecticos seu quoslibet argumentatores appellat.
21 rosa quando] res aqn A 25 alibet A 41 appellat A2 appellant A 1 Boeth., I. c, p. 160 23. 2 Boeth., I. c, p. 167 12.
1. Die Glossen zu Porphyrius. 9
Nota etiam quae prooemiis conveniunt, in hocposse assignari. Dicit enim Boethius super Topica Ciceronis1 sie: ,Omne prooemium, quod ad componendum intenditur auditorem, ut in Rhetoricis dicitur, aut benevolentiam captat aut attentionem praeparat aut efficit docilita-
5 tem.' Alterum enim horum trium vel plura simul omni prooemio inesse convenit; duo vero in hoc notari possunt, docilitas quidem, ubi materiam praelibat, quae est illa quinque, et attentio, ubi ex utilitate quadrifaria traetatum commendat de his quae antiqui ad ho- rum instituerant doctrinam, vel ubi modum introduetionis promittit.
10 Benevolentia vero hie non est necessaria, ubi non est perosa scientia ei qui traetatum eius a Porphyrio requirit.
Nunc autem ad suprapositas quaestiones, ut promisimus, redea- mus easque diligenter et perquiramus et solvamus. Et quoniam genera et species universalia esseconstat, in quibus omnium generaliter
15 universalium naturam tangit, nos hie communiter universalium per singularium proprietates distinguamus et utrum hae solis voeibus seu etiam rebus <conveniant>, perquiramus.
Definit autem universale Aristoteles <in> Peri ermeneias 2'. ,quod de pluribus natum est aptum praedicari', Porphyrius3 vero
20 singulare quidem, id est individuum: ,quod de uno solo praedicatur'. Quod tarn rebus quam voeibus adscribere videtur auetoritas, rebus quidem ipse Aristoteles, ubi ante universalis definitionem statim praemiserat sie dicens 4 : , Quoniam autem haec quidem rerum sunt universalia, illa vero singularia; dico autem universale quod de plu-
25 ribus natum est praedicari, singulare vero quod non' etc. Ipse etiam Porphyrius5, cum voluit speciem ex genere et differentia confici, haec in rerum natura assignavit. Ex quibus manifestum est univer- sali nomine res ipsas contineri.
Universalia quoque n o m i n a dieuntur. Unde Aristoteles6: ,Ge-
30 nus, inquit, qualitatem circa substantiam determinat; quäle enim quiddam significat' Et Boethius in libro divisionum7: ,Illud autem, inquit, scire perutile est quod genus una quodammodo multarum specierum similitudo est, quae earum omnium substantialem convenientiam mon-
1 Dicit Ai lacuna in A 3 retericis A reticis A<i 5 plurium A
plura At
1 Boeth, In Top. Cic, PL 64, p. 1042 D.
2 Boeth., In libr. Arist. liegt Sq/*., ed. C. Meiser, t. 2, Lipsiae 1880, p. 135 23: ,quod in pluribus natum est praedicari.'
s- Boeth., In Porph. ed. II., p. 183 7.
4 Boeth., In libr. Arist. LTeqI eq[i., I. c, p. 135 21.
5 Boeth., In Porph. ed. IL, p. 258 10.
e Boeth., In Categ. Arist., PL 64, p. 194 C. 7 Boeth., Lib. de div., PL 64, p. 885 C.
10 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'.
straf Significare autem vel monstrare vocum est, significari vero rerum. Et rursus1: ,Vocabulum, inquit, nominis de pluribus nominibus praedicatur et quodammodo species sub se continens individua.' Non autem proprie species dicitur, cum non sit substantiale, sed acci- dentale vocabulum, universale autem indubitanter est, cui universalis 5 definitio convenit. Ex quo voces quoque universales esse convincitur, quibus tantum praedicatos terminos propositionum esse adscribitur.
Cum autem tarn res quam voces universales dici videantur, quae- rendum est, qualiter rebus definitio universalis possit aptari. Nulla enim res nee ulla collectio rerum de pluribus singillatim praedicari 10 videtur, quod proprietas universalis exigit. Nam etsi hie populus vel haec domus vel Socrates de omnibus simul partibus suis dicatur, nemo tarnen omnino ea universalia dicit, cum ad singularia praedi- catio eorum non veniat. Una autem res multo minus quam collectio de pluribus praedicatur. Quomodo ergo vel rem unam vel collectionem 15 universale appellant, audiamus atque omnes omnium opiniones ponamus.
Quid am2 enim ita rem universalem aeeipiunt, ut in rebus di- versis ab invicem per formas eandem essentialiter substantiam collo- cent, quae singularium, in quibus est, materialis sit essentia et in se ipsa una, tantum per formas inferiorum sit diversa. Quas quidem 20 f. 2v formas si separari contingeret, | nulla penitus differentia rerum esset, quae formarum tantum diversitate ab invicem distant, cum sit penitus eadem essentialiter materia. Verbi gratia in singulis hominibus nu- mero differentibus eadem est hominis substantia, quae hie Plato per haec aeeidentia fit, ibi Socrates per illa. Quibus quidem Porphyrius2s assentire maxime videtur, cum ait3: ,Participatione speciei plures homines unus, <in> particularibus autem unus et communis plures.' Et rursus4: Jndividua, inquit, dieuntur huiusmodi, quoniam unumquodque eorum con- sistit ex proprietatibus, quarum collectio non est in alio.' Similiter et in singulis animalibus specie differentibus unam et eandem essentialiter 30 animalis substantiam ponunt, quam per diversarum differentiarum suseeptionem in diversas species trahunt, veluti si ex hac cera modo statuam hominis, modo bovis faciam diversas eidem penitus essentiae manenti formas aptando5. Hoc tarnen refert quod eodem tempore cera eadem statuas non constituit, sicut in universali conceditur, quod 35
7 propositionum] ponum A 19 singularium Rosm. singlr Ä 21 si] se A Rosm 28-29 unumquodque eorum consistit scripsi seeundum Porph.
et enim A 34 manendi A
1 Boeth., I. c, p. 886 B.
2 Quae sequuntur usque ad verba: Socrates per illa (v. 25), iam edita sunt a clarissimo viro A. Rosmini-Serbati, Aristotele esposto ed esami- nato, Torino 1857, p. 26. 3 Boeth., In Porph., p. 228 9. 4 l. c, p. 234".
5 Idemexemplum Abaelardus affertin 77h?oJ. Christ., PL 178, p. 1288 BC.
1. Die Glossen zu Porphyrius, 11
scilicet universale ita commune Boethius1 dicit, ut eodem tempore idem totum sit in diversis, quorum substantiam materialiter constituat, et cum in se sit universale, idem per advenientes formas singulare sit, sine quibus naturaliter in se subsistit et absque eis nullatenus
5 actualiter permanet, universale quidem in natura, singulare vero actu et incorporeum quidem et insensibile in simplicitate universalitatis suae intelligitur, corporeum vero atque sensibile idem per accidentia in actu subsistit et eadem teste Boethio2 et subsistunt singularia et intelliguntur universalia.
10 Et haec est una de duabus sententiis. Cui etsi auctoritates con-
sentire plurimum videantur, physica modis omnibus repugnat. Si enim idem essentialiter, licet diversis formis occupatum, consistat in singulis, oportet hanc quae his formis affecta est, illam esse quae Ulis occu- pata, ut animal formatum rationalitate esse animal formatum irratio-
15 nalitate et ita animal rationale esse animal irrationale et sie in eodem contraria simul consistere, immo iam nullo modo contraria, ubi eidem penitus essentiae simul coirent, sicut nee albedo nee nigredo contraria essent, si simul in hac re contingerent, etiamsi ipsa res aliunde alba, aliunde nigra esset, sicut aliunde alba, aliunde dura est, ex albedine
20 scilicet et duritia. Neque enim contraria diversa etiam ratione eidem simul inesse possunt, sicut relativa et pleraque alia. Unde Aristo- teles3 in ,Ad aliquid' magnum et parvum quae ostendit diversis re- spectibus simul eidem inesse, per hoc tarnen quod simul eidem in- sunt, contraria non esse qonvincit.
25 Sed fortassis dicetur seeundum illam sententiam, quia non
inde rationalitas et irrationalitas minus sunt contraria quod taliter re- periuntur in eodem, scilicet eodem genere vel in eadem specie, nisi scilicet in eodem individuo fundentur. Quod etiam sie ostenditur: Vere rationalitas et irrationalitas in eodem individuo sunt, quia in
30 Socrate. Sed quod in Socrate simul sint, inde convincitur quod simul sunt in Socrate et burnello 4. Sed Socrates et burnellus sunt Socrates.
15 et sie] de si A 26 inde] idem A 28 fundeturyl 31 Sed] in A
1 Boeth., In Porph. ed. IL, p. 162 2°. 2 Boeth., I. c, p. 16622.
3 Boeth., In Categ. Arist, PL 64, 210 B.
4 De hoc noraine burnellus vel brunellus cf. Haureau, Histoire de la Philosophie scolastique I, Paris 1872, p. 380 K ,Nom propre d'äne dans Abelard ...et dans Albert le Grand.' Raymundus Dreiling, Der Konzeptualismus in der Universalienlehre des Franziskanerbischofs Petrus Aureoli, Münster 1913 (Beiträge zur Gesch. der Philos. des Mittelalters von CL Baeumker, Bd. XI, H. 6.) S. 99. Du Cange, Gloss. s. v. Buricus: ,Mss mannus, equus brevior quem vulgo Brunicum vocant;' s. v. Brunicus: ,Isid. 1. 12, Orig. c. 1. Mannus vero equus brevior est quem vulgo Brunitum vel Brunitium. Rectius in glossis antiquis Mss Brunicum.' Godefroy s. v. brunel, brun. ,toreau veut labourer la terre, Bruneau la seile veut porter'.
12 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'.
Et vere Socrates et burnellus sunt Socrates, quia Socrates est Socrates et burnellus, quia scilicet Socrates est Socrates et Socrates est bur- nellus. Quod Socrates sit burnellus, sie monstratur seeundum illam sententiam: Quicquid est in Socrate aliud a formis Socratis, est illud quod est in burnello aliud a formis burnelli. Sed quicquid est in 5 burnello aliud a formis burnelli, est burnellus. Quicquid est in So- crate aliud a formis Socratis, est burnellus. Sed si hoc est, cum ipse Socrates sit illud quod aliud est a formis Socratis, tunc ipse Socrates est burnellus. Quod verum sit autem id quod supra as- sumpsimus, scilicet quicquid est in burnello aliud a formis burnelli, 10 est burnellus, inde manifestum est, quia neque formae burnelli sunt burnellus, cum iam aeeidentia essent substantia, neque materia simul et formae burnelli sunt burnellus, cum iam corpus et non corpus esse corpus necesse esset confileri.
Sunt qui diffugium quaerentes verba tantum calumnientur huius 15 propositionis .animal rationale est animal irrationale', non sententiam, dicentes quidem id utrumque esse, non tarnen per haec verba proprie hoc ostendi, .animal rationale est animal irrationale', cum videlicet res, etsi eadem, aliunde rationalis, aliunde irrationalis dicatur, ex oppo- sitis scilicet formis. Sed iam profecto oppositionem formae non habent, 20 quae eis penitus simul adhaererent, nee ideo has propositiones calumni- antur .animal rationale est animal mortale' vel .animal album est animal ambulans', quia non in eo quod rationale est, mortale est, non in eo quod album est, ambulat, sed eas omnino pro veris habent, quia idem animal utrumque simul habet, quamvis diversa ratione. Alioquinet nulluni animal 25 hominem esse confiterentur, cum nihil in eo quod animal est, homo sit.
Praeterea seeundum positionem praemissae sententiae decem tantum omnium rerum sunt essentiae, decem scilicet generalissima, quia in singulis praedicamentis una tantum essentia reperitur, quae per formas tantum inferiorum, ut dictum est, diversificatur ac sine eis 30 nullam haberet varietatem. Sicut ergo omnes substantiae idem sunt penitus, sie omnes qualitates et quantitates etc. Cum igitur Socrates et Plato res singulorum praedicamentorum in se habeant, ipsae vero penitus eaedem sint, omnes formae unius sunt alterius, quae nee in se diversa sunt in essentia, sicut nee substantiae quibus adhaerent, ut 35 qualitas unius et qualitas alterius, cum utraque sit qualitas. Non ergo magis ex qualitatum natura diversi sunt quam ex natura substantiae, quia substantiae eorum una est essentia sicut etiam qualitatum. Ea- dem ratione nee quantitas, cum sit eadem, differentiam facit nee cetera praedicamenta. Quare nee ex formis ulla potest esse differentia, 40 quae nee in se diversae sunt sicut nee substantiae.
13-14 iam corpus esse corpus necesse A 21-22 calumnientur A
25 ullum A 27 sententiae] seu A 38 sie A.
1. Die Glossen zu Porphyrius. 13
Amplius quomodo <multa> numero consideremus in substantiis, si sola formarum diversitas esset eadem penitus subiecta substantia permanente? Neque enim Socratem multa numero dicimus propter multarum formarum susceptionem.
5 Illud quoque stare non potest quod individua per ipsorum acci-
dentia effici volunt. Si enim ex accidentibus individua esse suum contrahunt, profecto priora sunt eis naturaliter accidentia sicut et differentiae speciebus quas ad esse conducunt. Nam sicut homo ex formatione differentiae distat, ita Socratem ex accidentium su-
10 sceptione appellant. Unde nee Socrates praeter accidentia sicut nee homo praeter differentias esse potest. Quare eorum fundamentum non est sicut nee homo differentiarum. Si autem in individuis sub- stantiis ut in subiectis accidentia non sunt, profecto nee in universa- libus. Quaecumque enim in seeundis substantiis ut in subiectis sunt,
15 eadem in primis ut in subiectis esse universaliter monstrat. Ex * his itaque manifestum est eam penitus sententiam ratione carere qua dicitur eandem penitus essentiam in diversis simul consistere.
Unde alii aliter de universalitate sentientes magisque ad sententiam rei accedentes dieunt res singulas non solum
20 formis ab invicem esse diversas, verum personaliter in suis essentiis esse discretas nee ullo modo id quod in una est, esse in alia, sive illud materia sit sive forma, nee eas formis quoque remotis minus in essen- tiis suis discretas posse subsistere, quia earum discretio personalis, seeundum quam scilicet haec non est illa, non per formas fit, sed est
25 per ipsam essentiae diversitatem, sicut et formae ipsae in se ipsis diversae sunt invicem, alioquin formarum diversitas in infinitatem procederet, ut alias ad aliarum diversitatem necesse esset supponi. Talem differentiam Porphyrius notavit inter generalissimum et specia- lissimum dicens 2: ,Amplius neque species fieret unquam generalissi-
30 mum neque genus specialissimum', ac si diceret: haec est earum differentia, quod huius non est illius essentia. Sic et praedicamen- torum discretio consistit non per formas aliquas, quae eam faciapt, sed per propriae diversificationem essentiae. Cum 3 autem omnes res ita diversas ab invicem esse velint, ut nulla earum cum alia vel ean-
:« dem essentialiter materiam vel eandem essentialiter formam partieipet,
1 multa addidi, cf.v.3—4 9 post distat forte addendum est ab
animali vel legendum constat 15 subiectis] seeundis A 17 essentiam]
scientiam A substantiam Rosm. 23 quia earum A quare Rosm. 24 quam A quod Rosm. haec A res Rosm. 32 faciat A 34, 35 vel A tum Rosm.
1 Quae sequuntur usque ad esset supponi (v. 27) iam edidit Ros- mini, l. c. 2 ßoeth., In Porph. ed. II., p. 216 6.
3 Quae sequuntur usque ad simil. conven. (p. 14 v. 6) iam edidit Ros- mini, l. c, p. 27. 28.
14 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus\
universale tarnen rerum adhuc retinentes idem non essentialiter quidem, sed indifferenter ea quae discreta sunt, appellant, veluti sin- gulos homines in se ipsis discretos idem esse in nomine dicunt, id est f. 3r non differre in natura humanitatis, | et eosdem quos singulares dicunt secundum discretionem, universales dicunt secundumindifferentiam 5 et similitudinis convenientiam.
Sed hie quoque dissensio est. Nam quid am universalem rem non nisi incollectione plurium sumunt. Qui Socratem et Platonem per se nullo modo speciem vocant, sed omnes homines simul collectos spe- ciem illam quae est homo dicunt et omnia animalia simul aeeepta 10 genus illud quod est animal, et ita de ceteris. Quibus illud Boethii1 consentire videtur: ,Species nil aliud esse putanda est nisi cogitatio collecta ex individuorum substantiali similitudine, genus vero ex specierum similitudine.' Cum enim ait .collecta similitudine', plura colligentem insinuat. Alioquin nullo modo praedicationem de pluribus 15 vel multorum continentiam in universali re haberent nee pauciora universalia quam singularia essent.
Alii vero sunt qui non solum collectos homines speciem dicunt, verum etiam singulos in eo quod homines sunt, et cum dicunt rem illam quae Socrates est, praedicari de pluribus, figurative aeeipiunt, 20 ac si dicerent: plura cum eo idem esse, id est convenire, vel ipsum cum pluribus. Qui tot species quot individua quantum ad rerum numerum ponunt et totidem genera, quantum vero ad similitudinem naturarum pauciorem numerum universalium quam singularium assignant. Quippe omnes homines et in se multi sunt per personalem discretionem et 25 unum per humanitatis similitudinem et iidem a se ipsis diversi quantum ad discretionem et ad similitudinem iudicantur, ut Socrates in eo quod est homo, a se ipso in eo quod Socrates est, dividitur. Alioquin idem sui genus vel species esse non posset, nisi aliquam sui ad se diffe- rentiam haberet, quippe <quae> relativa sunt, aliquo saltem respectu 30 convenit esse opposita.
Nunc autem prius infirmemus sententiam quae prior po- sita est de collectioneet quomodo tota simul hominum collectio ^ .ae una dicitur species, de pluribus praedicari habeat, ut universalis sit, per- quiramus, tota autem de singulis non dicitur. Quod si per partes de 35 diversis praedicari concedatur, in eo scilicet quod singulae eius partes sibi ipsis aptentur, nihil ad communitatem universalis, quod totum in singulis teste Boethio2 esse debet atque in hoc ab illo communi dividitur quod per partes commune est, sicut ager cuius diversae partes sunt diversorum. Praeterea et Socrates similiter de pluribus 40
1 universali tatera Rosm. iidem Rosm. 14 similitudine 2J multitudine A 16 habent^l 26 idem A 38post communi addidit manus posterior falso non
1 Boeth., In Porph. ed. IL, p. 166 i6. 2 Boeth., I. c, p. 162".
1. Die Glossen zu Porphyrius. 15
per partes diversas diceretur, ut ipse universalis esset. Amplius quoslibet plures homines simul acceptos universale dici conveniret, quibus si- militer definitio universalis aptaretur sive etiam speciei, ut iam tota hominum collectio multas includeret species. Similiter quamlibet
5 corporum et spirituum collectionem unam universalem substantiam dlceremus, ut cum tota substantiarum collectio sit unum generalissi- mum, una qualibet dempta ceterisque remanentibus multa in sub- stantiis haberemus generalissima. Sed fortasse dicetur nulla collectio quae inclusa sit in generalissimo, esse generalissimum. Sed adhuc
io oppono quod si una separata de substantiis collectio residua^ non sit generalissimum et tarnen adhuc universalis substantia permanet, oportet eam speciem esse substantiae et coaequam speciem habere sub eodem genere. Sed quae potest ei esse opposita, cum vel species substantiae in ea prorsus contineatur yol eadem cum ea individua
15 communicet, sicut animal rationale, animal mortale? Amplius. Omne universale propriis individuis naturaliter prius. Collectio vero quo- rumlibet ad singula quibus constituitur, totum integrum atque eis naturaliter posterius, ex quibus componitur. Amplius. Inter integrum et universale hanc Boethius differentiam assignat in Divisionibus1,
20 quod pars non idem est quod totum, species vero idem est semper quod genus. At vero tota hominum collectio quomodo esse poterit animalium multitudo?
Restat autem nunc, ut eos oppugnemus qui singula in- dividua in eo quod aliis conveniunt, universale appellant et
25 eadem de pluribus praedicari concedunt, non ut plura essentialiter sint illa, sed quia plura cum eis conveniunt. Sed si praedicari de pluribus idem est quod convenire cum pluribus, quomodo Individuum de uno solo dicimus praedicari, cum scilicet nullum sit quod cum una tantum re con- veniat? Quomodo etiam per .praedicari de pluribus' inter universale et
so singulare differentia datur, cum eodem penitus modo quo homo convenit cum pluribus, conveniat et Socrates? Quippe homo, in quantum est homo, et Socrates, in quantum est homo, cum ceteris convenit. Sed nee homo, in quantum est Socrates, nee Socrates, in quantum est Socrates, cum aliis convenit. Quod igitur habet homo, habet Socrates
35 et eodem modo.
Praeterea cum res penitus eadem esse concedatur, homo scilicet qui in Socrate est, et ipse Socrates, nulla huius ab illo differentia est. Nulla enim res eodem tempore a se ipsa diversa est, quia quiequid in se habet, habet et eodem modo penitus. Unde et Socrates albus et
40 grammaticus, licet diversa in se habeat, a se tarnen per ea non est diversus, cum utraque eadem ipse habeat et eodem modo penitus.
14 eodem A 31-32 est homo est A » Boeth., Lib. de div., PL 64, p. 879 D.
16 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'.
Non enim alio modo a se ipso grammaticus est vel alio modo albus, sicut nee aliud albus est a se vel aliud grammaticus. Illud quoque quod dieunt Socratem cum Piatone convenire in homine, qualiter aeeipi potest, cum omnes homines ab invicem tarn materia quam forma differre constat? Si enim Socrates in re quae homo est cum Piatone s conveniat, nulla autem res homo sit nisi ipse Socrates vel alius, oportet ipsum cum Piatone vel in se ipso convenire vel in alio. In se autem potius diversus est ab eo; de alio quoque constat, quia nee ipse est alius. Sunt autem qui ,in homine convenire' negative aeeipiunt, ac si diceretur : Non differt Socrates a Piatone in homine. Sed et w sie quoque potest dici, quia nee differt ab eo in lapide, cum neuter sit lapis. Et sie non maior eorum convenientia notatur in homine quam in lapide, nisi forte propositio quaedam praecedat, ac si dicatur ita: Sunt homo, quod in homine non differunt. Sed nee sie stare potest, cum omnino falsum sit eos non differre in homine. Si enim 15 Socrates a Piatone non differt in re quae homo est, nee in se ipso. Si enim in se differt ab eo, ipse autem sit res quae homo est, pro- fecto et in re quae homo est, differt ab ipso.
Nunc autem ostensis rationibus quibus neque res singillatim neque collectim aeeeptae universales dici possunt in eo quod de pluri- 20 bus praedicantur, restat ut huiusmodi universalitatem solis voeibus adscrjbamus. Sicut igitur nominum quaedam appellativa a grammaticis, quaedam propria dieuntur, ita a dialecticis simplicium sermonum quidam universales, quidamparticulares.scilicet sin- gulare s, appellantur. Est autem universale vocabulum quod de plu- 25 ribus singillatim habile est ex inventione sua praedicari, ut hoc nomen ,homo', quod particularibus nominibus hominum coniungibile est seeun- dum subieetarum rerum naturam quibus est impositum. Singulare vero est quod de uno solo praedicabile est, ut Socrates, cum unius tantum nomen aeeipitur. Si enim aequivoce sumas, non vocabulum, sed multa 30 vocabula in significatione facis, quia scilicet iuxta Priscianum1 multa nomina in unam vocem ineidunt. Cum ergo describitur universale esse quod de pluribus praedicatur, illud ,quod' praepositum non solum simplicitatem sermonis insinuat ad discretionem orationum, verum etiam unitatem significationis ad discretionem aequivocorum. 35
Ostenso autem, quid in definitione universalis operetur illud ,quod' [eßt]praemissum,duo aliaquae sequuntur, scilicet .praedicari' et de .pluribus', diligenter consideremus.
Est autem praedicari coniungibile esse alicui veraciter vi enuntia- tionis verbi substantivi praesentis, ut ,homo' diversis per substantivum 40
13 positio A 35 significatione A 39 vi L in A
1 Prise, Inst, gramm. ed. Hertz I, p. 145 &: . . . Cum in unam coneidant vocem nominum positiones tarn in propriis quam in appellativis.
1. Die Glossen zu Porphyrius. 17
verbum vere potest coniungi. Ipsa etiam verba, ut ,currit' et ,ambulat\ de pluribus praedicata vim substantivi verbi in copulando habent. Unde Aristoteles in Peri ermeneias secundo1: ,In his, inquit, in quibus „est" non contingit, <ut> in eo quod currere et ambulare.
5 idem faciunt sie posita, ac si „est" adderetur'. Et rursus2: .Nihil [estl, inquit, differt hominem ambulare et hominem ambulantem esse'.
Quod autem ait: ,de pluribus', colligit nomina quantum ad diversitatem nominatorum. Alioquin Socrates de pluribus praedicaretur, cum dicitur : ,hic homo est Socrates, hoc animal est hoc album, hoc
10 musicum'. Quae quidem nomina etsi diversa sint in intellectu, tarnen rem subieetam penitus eandem habent.
Nota autem aliam esse coniunetionem construetionis quam attendunt grammatici, aliam praedicationis quam considerant dialectici: nam seeundum vim construetionis tarn bene per ,est'
15 coniungibilia sunt ,homo' et ,lapis' et quilibet recti casus, sicut ,animal' et ,homo', quantum quidem ad manifestandum intellectum, non quantum ad ostendendum rei statum. Coniunctio itaque construetionis totiens bona est, <quotiens> perfeetam demonstrat sententiam, sive ita sit sive non. Praedicationis vero coniunctio quam hie aeeipimus,
20 ad rerum naturam pertinet et ad veritatem Status earum demonstran- dam. Si quis ita dicat: ,homo est lapis', [non] hominis vel lapidis congruam fecit construetionem ad sensum, quem voluit demonstrare, nee ullum Vitium fuit grammaticae et licet quantum ad vim enuntiationis lapis hie praedicetur de homine, cui scilicet tamquam praedicatum
25 construitur, seeundum quod falsae quoque categoricae praedicatum terminum habent, in natura tarnen rerum praedicabile de eo non est. Cuius tantum vim praedicationis hie attendimus, dum universale deiinimus.
Videtur autem numquam prorsus universale esse quod appel-
30 lativum, nee singulare quod proprium nomen, sed invicem excedentia sese et excessa. Nam appellativum et proprium non solum casus rectos continent, verum etiam obliquos qui praedicari non habent, atque ideo in definitione | universalis per .praedicari' exclusi sunt; f. 3v qui etiam obliqui, quia minus necessarii sunt ad enuntiationem, quae
35 sola teste Aristotele3 praesentis est speculationis, id est dialecticae considerationis, quippe ea sola argumentationes componit, ab ipso Aristotele inter nomina quodammodo non reeipiuntur, quos et ipse non nomina, sed casus nominum appellat. Sicut autem non omnia appellativa vel propria nomina necesse est dici universalia vel
3 pererm. A 4 ut addidi ex Boeth. 5 addideretur A 7 Litera sequens pluribus in A propter laesionem discerni non potest 34 qui] quia A
1 Boeth., In libr. Arist. üeQi iQp. Comm. I, p 1412.
2 Boeth., I. c. I, p. 19». 3 Boeth, /. c. I, p. 52fi.
Beitr. XXI. Geyer, Abaelards philos. Schriften. 2
18 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'.
singularia, sie e converso. Nam universale non solum nomina continet, verum etiam verba et infinita nomina, quibus, scilicet infinitis, definitio appellativi quam Priscianus1 ponit, non videtur aptari.
Nunc autem universalis quam singularis definitione voeibus assignatapraecipueuniversalium vocum proprietatem diligenter 5 perquiramus. De quibus universalibus positae fuerant quaestiones. quia maxime de earum significatione dubitatur, cum neque rem sub- ieetam aliquam videantur habere nee de aliquo intellectum sanum constituere. Rebus autem nullis videbantur imponi universalia nomina, cum scilicet omnes res discrete in se subsisterent nee in re aliqua, 10 ut ostensum est2, convenirent, seeundum cuius rei convenientiam universalia nomina possint imponi. Cum itaque certum sit universalia non imponi rebus seeundum suae discretionis differentiam, quippe iam non essent communia, sed singularia, nee iterum eas possint ut convenientes in aliqua re nominare, quippe nulla res est in qua con- »5 veniant, nullam de rebus significationem contrahere videntur universalia, praesertim cum nullum de re aliqua constituant intellectum. Unde in DivisionibusBoethius3 hanc vocem ,homo' dubitationem intellectus facere dicit, qua scilicet audita ,intelligentia audientis multis, inquit, raptatur fluetibus erroribusque traducitur. Nisi enim quis definiat 20 dicens : „omnis homo ambulat" aut certe „quidam" et hunc si ita con- tingat, designet, intellectus audientis, quid rationabiliter intelligat, non habet'. Nam quoniam ,homo' singulis impositum est ex eadem causa, quia scilicet sunt animal rationale mortale, ipsa communitas impositionis ei est impedimento, ne quis possit in eo intelligi, sicut in hoc nomine 25 ,Socrates' econtra unius propria persona intelligitur, unde singulare dicitur. In nomine vero communi, quod homo est, nee ipse Socrates nee alius nee tota hominum collectio rationabiliter ex vi vocis intel- ligitur nee etiam in quantum homo est, ipse Socrates per hoc nomen, ut quidam volunt, certificatur. Etsi enim solus Socrates in hac domo 30 sedeat ac pro eo solo verum sit haec propositio: ,Homo sedet in hac domo', nullo tarnen modo per nomen hominis subiectum ad Socratem mittitur nee in quantum etiam ipse homo est, alioquin ex propositione rationabiliter intelligeretur sessio ei inesse, ut videlicet inferri posset ex eo quod homo sedet in hac domo, Socratem in ea sedere. Similiter 35 nee alius in hoc nomine ,homo' potest intelligi, sed nee tota hominum collectio, cum ex uno solo vera possit esse propositio. Nullum itaque
7 quia] quae A 10 subistere A 13 seeundum] sed A 21 hunc A hoc nomine Boeth. 37 nullam A
1 Prise, Inst, gramm., ed. Hertz I, p. 58 14: ,Hoc autem interest inter proprium et appellativum quod appellativum naturaliter commune est raultorum, quos eadem substantia sive qualitas sive quantitas generalis speciaüsve iungit.'
2 Supra, p. 16. -1 Boeth, De divis. PL 64, p. 889 B.
1. Die Glossen zu Porphyrius. 19
significare videtur vel homo vel aliud universale vocabulum, cum de nulla re constituat intellectum. Sed nee intellectus posse esse videtur, qui rem subieetam quam coneipiat, non habet. Unde Boethius in Commento1: ,Omnis intellectus aut ex re fit subieeta, ut sese res
5 habet aut ut sese non habet. Nam ex nullo subiecto fieri intellectus non
potest'. Quapropter universalia ex toto a significatione videntur aliena.
Sed non est ita. Nam et res diversas per nominationem quo-
dammodo significant, non constituendo tarnen intellectum de eis sur-
gentem, sed ad singulas pertinentem. Ut haec vox ,homo' et singulos
io nominat ex communi causa, quod scilicet homines sunt, propter quam universale dicitur, et intellectum quendam constituit communem, non proprium, ad singulos scilicet pertinentem, quorum communem con- cipit similitudinem.
Sed2 nunc ea quae breviter tetigimus, diligenter perquiramus,
15 scilicet quae sit illa communis causa, seeundum quam uni- versale nomen impositum est et quae sit coneeptio intel- lectus communis similitudinis rerum et utrum propter communem causam in qua res conveniunt vel propter com- munem eoneeptionem vel propter utrumque simul com-
20 mune dicatur vocabulum.
Acprimum de communi causa consideremus. Singuli homines discreti ab invicem, cum in propriis düferant tarn essentiis quam formis, ut supra3 meminimus rei physicam inquirentes, in eo tarnen conveniunt, quod homines sunt. Non dico in homine, cum res nulla sit homo nisi
25 discreta, sed in esse hominem. Esse autem hominem non est homo nee res aliqua, si diligentius consideremus, sicut nee non esse in subiecto res est aliqua nee non suseipere contrarietatem vel non suseipere magis et minus, seeundum quae tarnen Aristoteles omnes substantias convenire dicit. Cum enim in re, ut supra4 monstratum,
3» nulla possit esse convenientia, si qua est aliquorum convenientia, seeundum id aeeipienda est, quod non est res aliqua, ut in esse hominem Socrates et Plato similes sunt, sicut in non esse hominem equus et asinus, seeundum quod utrumque non-homo vocatur. Est itaque res diversas convenire eas singulas idem esse vel non esse,
35 ut esse hominem vel album vel non esse hominem vel non esse album.
23 tarnen] tantum A 26 diligenter Rosm. 27 vel A aut Rosm. 29 ut A uti Rosm. superius Rosm. post monstratum add. Rosm. est 30 post esse convenientia add. Rosm. tum qua] quae Rosm. 31 id] hoc Rosm. ad A 32 similes] simul A Rosm. 33 seeundum A scilicet Rosm. uterque Rosm.
34-35 vel . . vel . . vel . . vel . .] tum . . tum . . tum . . tum Rosm. ut] uti Rosm.
1 Boeth, In Porph. ed. IL, p. 1637.
2 Quae sequuntur usque ad ,vocabulum imposuit* p. 20 14, iam edidit A. Rosmini-Serbati, Aristotele esposto ed esaminato, Torino 1857, p. 26.
3 p. 11 sqq. * p. Iß.
2*
20 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'.
Abhorrendum autem videtur, quod convenientiam rerum secundum id accipiamus, quod non est res aliqua, tamquam in nihilo ea quae [non] sunt, uniamus, cum scilicet hunc et illum in statu hominis, id est in eo quod sunt homines, convenire dicimus. Sed nihil aliud sentimus, nisi eos homines esse, et secundum hoc nullatenus differre, secundum s hoc, inquam, quod homines sunt, licet ad nullam vocemus essentiam. Statum autem hominis ipsum esse hominem, quod non est res, voca- mus, quod etiam diximus communem causam impositionis nominis ad singulos, secundum quod ipsi ad invicem conveniunt. Saepe autem causae nomine ea quoque quae res aliqua non sunt, appellamus, ut 10 cum dicitur : Verberatus est, quia non vult ad forum. Non vult ad forum, quod ut causa ponitur, nulla est essentia. Statum quoque hominis res ipsas in natura hominis statutas possumus appellare, quarum communem similitudinem itle concepit, qui vocabulum imposuit.
Ostensa autem significatione universalium de scilicet rebus per is nominationem et communi causa impositionis eorum monstrata, quid sint eorum intellectus, quos constituunt, ostendamus.
Ac primum generaliter intellectuum omnium naturam distinguamus.
Cum igitur tarn sensus quam intellectus animae sint, haec 20 eorum est differentia, quod sensus per corporea tantum instrumenta exercentur atque corpora tantum vel quae in eis sunt, percipiunt, ut visus turrem vel eius qualitates visibiles1. Intellectus autem sicut nee eorporeo indigens instrumento est, ita <nec> necesse est eum subiectum corpus habere in quod mittatur, sed rei similitudine contentus est, 25 quam sibi ipse animus conficit, in quam suae intelligentiae actionem dirigit. Unde turre destrueta vel remota sensus qui in eam agebat, perit, intellectus autem permanet rei similitudine animo retenta. Sicut autem sensus non est res sentita, in quam dirigitur, sie nee intellectus forma est rei quam coneipit, sed intellectus actio quaedam est animae, unde 30 intelligens dicitur, forma vero in quam dirigitur, res imaginaria quae- dam est et fieta, quam sibi, quando vult et qualem vult, animus conficit, quales sunt illae imaginariae civitates quae in somno videntur vel forma illa componendae fabricae quam artifex coneipit instar et exemplar rei formandae, quam neque substantiam neque aeeidens 35 appellare possumus.
1 idem ita Rosm. 2 non est A vere sit Rosm. post aliqua add.
Rosm. ut 3 unianimus A id est A et Rosm. 5 secundum hoc om. Rosm. (» in quantum A quod A quidem Rosm. 8 etiam A et Rosm. post dixi- mus add. Rosm. esse 10 ea A eam Rosm. sunt A sit Rosm. 11 vult2] ipse A Rosm. 12 quodj quidem A 13 in] non A Rosm. 14 quarum A quare Rosm. 22 pereipiuntur 25 quodl quo A 28 retunta A 29 sie] si A
1 Cf. Tract. de intellectibus. Petri Abael. opera ed. Cousin II, Paris 1859, p. 734.
1. Die Glossen zu Porphyrlus. 21
Quid am tarnen eam idem quod intellectum vocant, ut fabricam lurris quam absente turre concipio et altam et quadratam in spatioso campo contemplor, idem quod intellectum turris appellant. Quibus Aristoteles1 assentire videtur, qui passiones animae quas intellectus
5 vocant, rerum similitudines in Peri ermeneias appellat.
Nos autem imaginem similitudinem rei dicimus. Sed nihil obest, si intellectus quoque quodammodo similitudo dicatur, quia scilicet id quod proprie rei similitudo dicitur, concipit. Quod nos ab eo diversum diximus et bene. Quaero enim, utrum illa quadratura et illa altitudo
10 vera forma sit intellectus, qui ad similitudinem quantitatis turris ducatur et compositionis eius. Sed profecto vera quadratura et vera altitudo non nisi corporibus -insunt, ficta etiam qualitate nee intellectus nee ulla vera essentia formari potest. Restat igitur, ut sicut ficta est qualitas, ficta substantia sit ei subieeta. Fortasse autem et ea speculi
15 imago, quae visui subieeta apparere videtur, nihil esse vere dici potest, quoniam scilicet in alba speculi superficie contrarii coloris qualitas saepe apparet.
Illud autem quaeri potest, cum simul anima sentit et intelligit idem, veluti cum lapidem cernit, utrum tunc quoque intellectus in
20 imagine lapidis agat vel simul intellectus et sensus in ipso lapide. Sed rationabilius videtur, ut tunc intellectus imagine non egeat, | cum r. 4r praesto est ei substantiae veritas2. Si quis autem dicat, ubi sensus est, intellectum non esse, non concedimus. Saepe enim contingit animam aliud cernere atque aliud intelligere,utbene studentibus apparet,
25 qui cum apertis oculis praesentia cernant, alia tarnen, de quibus scribunt, cogitant.3
Nunc autem natura intellectuum generaliter inspeeta universalium et singularium intellectus distinguamus. Qui quidem in eo dividuntur, quod ille qui universalis nominis est,
30 communem et confusam imaginem multorum concipit, ille vero quem vox singularis generat, propriam unius et quasi singularem formam tenet, hoc est ad unam tantum personam se habentem. Unde cum audio ,homo', quoddam instar in animo surgit, quod ad singulos homines sie se habet, ut omnium sit commune et nullius proprium.
35 Cum autem audio ,Socrates', forma quaedam in animo surgit, quae certae personae similitudinem exprimit. Unde per hoc vocabulum, quod est Socrates, quod propriam unius formam ingerit in animo, res quaedam certificatur et determinatur, per ,homo' vero, cuius intel-
2 alteram A quadratura A 5 peri erm A 8 Quod] quia A 13 t'ormarij forma A 14 subiecto A 16 quoniam] qn A 34 communis et nullius propria A
1 Boeth, In libr. Arist. IIeqI i(>p. I, 3 10.
2 Cf. Tract. de intell., p. 736 m*.
3 CY. Tract. de intell., p. 735 31.
22 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'.
ligentia in communi forma omnium nititur, ipsa communitas confusioni est, ne quam ex omnibus intelligamus. Unde neque Socratem neque alium recte significare ,homo' dicitur, cum nullus ex vi nominis certificetur, cum tarnen singulos nominet. Socrates vero vel quodlibet singulare non solum habet nominare, verum etiam rem subiectam 0 determinare.
Sed quaeritur, quia secundum Boethium superius1 diximus omnem intellectum rem subiectam habere, quomodo intellectibus universalium conveniat. At certe notandum, quod istud Boethius in ea argumentatione sophistica inducit, qua intellectum universalium 10 vanum esse ostendit. Unde nihil obest, si et hoc in veritate non astruat; unde falsitatem vitans aliorum rationes comprobat. Rem etiam subiectam intellectui possumus vocare sive veram rei sub- stantiam, veluti quando simul est cum sensu, sive rei cuiuscumque formam conceptam, re scilicet absente, sive ea forma communis sit, 15 <ut> diximus, sive propria; communis, in quam, quantum ad simili- tudinem multorum quam retinet, licet tarnen in se ut res una consideretur. Sic enim ad omnium leonum naturam demonstrandam una potest pictura fieri nullius eorum quod proprium est, repraesentans et rursus ad quemlibet eorum distinguendum alia commodari, quae aliquid eius 20 proprium denotet, ut si pingatur claudicans vel curtata vel telo Herculis sauciata. Sicut ergo quaedam rerum communis figura, quaedam singularis pingitur, ita etiam concipitur, scilicet quaedam communis, quaedam propria.
De forma autem ista, in quam scilicet intellectus dirigitur, 25 non absurde dubitatur, utrum eam quoque nomen significet, quod tarn auctoritate quam ratione confirmari videtur.
In primo namque Constructionum Priscianus2, cum com- munem impositionem universalium ad individua praemonstrasset, quan- dam aliam ipsorum significationem, de forma scilicet communi, visus 30 est subiunxisse dicens: ,ad generales et speciales rerum formas, quae in mente divina intelligibiliter constituuntur, antequam in corpora pro- dirent, haec quoque propria possunt esse, quibus genera vel species naturae rerum demonstrantur'. Hoc enim loco de Deo sie agitur quasi de artifice aliquid composituro, qui rei componendae exemplarem 35 formam, ad similitudinem cuius operetur, anima praeconeipit, quae tunc in corpus procedere dicitur, cum ad similitudinem eius res vera
3 nullius .4 10 sophisticam A 11 si] sei A 12 vita^4 20 aliquam A 26 ea A
1 CT. supra, p. 193.
2 Prise., Inst, gramm., L. XVII, c. 44 ed. Hertz II, p. 1357. CT. Abael., Theol. Christ. L. IV, PL 178, p. 1307 B, Theol. p. 991 A et alibi.
1. Die Glossen zu Porphyrius. 23
componitur, Haec autem communis conceptio bene Deo adscribitur, non homini; quia opera illa generales vel speciales naturae Status sunt [Dei], non artificis, ut homo, anima vel lapis Dei, domus autem vel gladius hominis K Unde haec naturae non sunt opera domus et
5 gladius, sicut illa, nee eorum vocabula substantiae sunt, sed aeeidentis atque ideo nee genera sunt nee specialissima. Inde etiam bene divinae menti, non humanae huiusmodi per abstractionem coneeptiones adscribuntur, quia homines, qui per sensus tantum res cognoseunt, vix aut numquam ad huiusmodi simplicem intelligentiam conscendunt et
10 ne pure rerum naturas coneipiant, aeeidentium exterior sensualitas impedit. Deus vero cui omnia per se patent, quae condidit, quique ea antequam sint, novit, singulos status in se ipsis distinguit nee ei sensus impedimento est, qui [solam] solus veram habet intelligentiam '-. Unde homines in his quae sensu non attraetaverunt, magis opinionem
15 quam intelligentiam habere contingit, quod ipso experimento diseimus. Cogitantes enim de aliqua civitate non visa, cum advenerimus, eam nos aliter quam sit exeogitasse invenimus3.
Ita etiam credo de intrinsecis formis quae ad sensus non veniunt, qualis est rationalitas et mortalitas, paternitas, sessio, magis nos
20 opinionem habere. Quaelibet tarnen quorumlibet existentium nomina, quantum in ipsis est, intellectum magis quam opinionem generant, quia seeundum aliquas rerum naturas vel proprietates inventor ea imponere intendit, etsi nee ipse bene exeogitare sciret rei naturam aut pro- prietatem. Communes autem has coneeptiones inde generales vel
25 speciales Priscianus vocat, quod eas nobis generalia <vel> specialia nomina utcumque insinuant. Ad quas quidem coneeptiones quasi propria nomina esse dicit ipsa universalia, quae licet confusae signi- ficationis sint, quantum ad nominatas essentias, ad communem illam coneeptionem statim dirigunt animum auditoris sicut propria nomina
30 ad rem unam quam significant. Ipse quoque Porphyrius4, cum ait quaedam constitui ex materia et forma, quaedam ad similitudinem materiae et formae, hanc coneeptionem intellexisse videtur, cum ait ad similitudinem. materiae et formae, de quo plenius suo loco dicetur-. Boethius6 quoque cum ait cogitationem collectam ex similitudine
3 Dei a manu posteriore superscriptum 10 sensus ualitas A 12 eam ... sit noverit A
1 Cf. Dialect. ed. Cousin, Ouvrages inedits d 'Abelard, Paris 1836, p. 377.
2 Cf. Tract. de intell., p. 737 u. Boeth., In libr. Arist. IIsqI cqu. II, 22 '■>.
3 Cf. Tract. de intell., p. 746^.
4 Boeth., In Porph. ed. II, p. 267 3.
5 Cf. infr. p. 79 sqq. 6 Boeth., In Porph. ed. II, p. 166 1B.
24 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'.
multorum genus esse vel speciem, eandem communem conceptionem intellexisse videtur,. In qua etiam sententia Platonem fuisse quidam autumant, ut videlicet illas ideas communes, quas in noy ponit, genera vel species appellaret. InquofortasseBoethius <eum> abAristotele dissensisse commemorat, ubi is ait 1 eum voluisse genera et species 5 ceteraque non solum intelligi universalia, verum etiam esse ac praeter corpora subsistere, ac si diceret illas communes conceptiones, quas separatas a eorporibus in noy constituit, eum intellexisse universalia, non fortasse accipientem universale secundum communem praedi- cationem, sicut facit Aristoteles, sed magis secundum com- 10 munem multorum similitudinem. lila namque conceptio de pluribus nullo modo praedicari videtur, sicut nomen quod pluribus singillatim aptatur.
Potest et aliter solvi quod ait Platonem putare universalia extra sensibilia subsistere, ut nulla philosophorum sit sententiae con- 15 troversia. Quod enim ait Aristoteles universalia in sensibilibus semper subsistere, quantum ad actum dixit, quia scilicet natura illa quae animal est, quae universali nomine designatur ac secundum hoc per translationem quandam universalis dicitur, nusquam nisi in sensibili re actualiter reperitur, quam tarnen Plato naturaliter subsistere in 20 se sie putat, ut esse suum retineret non subieeta sensui, secundum quod esse naturale universali nomine appellatur. Quod itaque Ari- stoteles quantum ad actum denegat, Plato, physicae inquisitor, in naturali aptitudine assignat, atque ita nulla est eorum controversia.
Inductis autem auetoritatibus, quae astruere videntur peruni- 25 versalia nomina coneeptas communes formas designari, ratio quoque consentire videtur. Quippe eas coneipere per nomina quid aliud est, quam per ea significari? Sed profecto cum eas ab intellectibus diversas faeimus, iam praeter rem et intellectum tertia exiit nominum significatio. Quod etsi auetoritas non habet, rationi tarnen non 30 est adversum.
Quod autem superius promisimus definire, utrum scilicet propter communem causam impositionis vel propter communem con- ceptionem vel propter utramque communitas universalium nominum iudicetur, assignemus. Nihil autem obest, si propter utramque, sed 35 maiorem vim obtinere videtur communis causa quae secundum rerum aeeipitur naturam.
Illud quoque quod supra meminimus, intellectus scili- cet universalium fieri per abstractionem et quomodo eos solos, nudos, puros nee tarnen cassos appellemus, de-40 i'iniendum est.
4 Boethium A 15 sententia controversiae A 22 ita A 1 Boeth., I. c, p. 167 12.
1. Die Glossen zu Porphyrius. 25
Ac primum de abstractione1. Sciendum itaque materiam et formam permixta simul semper consistere, animi tarnen ratio hanc vim habet, ut modo materiam per se speculetur, modo formam solam attendat, modo utraque permixta concipiat. Duo vero primi per ab-
5 stractionem sunt, qui de coniunctis aliquid abstrahunt, ut ipsam eius naturam considerent. Tertius vero per coniunctionem est. Verbi gratia huius hominis substantia et corpus est et animal et homo et infinitis vestita formis, quam dum in materiali essentia substantiae attendo formis omnibus circumscriptis, per abstractionem intellectum habeo.
10 Rursus cum in ea solam corporeitatem attendo, quam substantiae coniungo, hie quoque intellectus, cum per coniunctionem sit quantum ad primum qui tantum naturam substantiae attendebat, idem per ab- stractionem quoque fit quantum ad formas alias a corporeitate, quarum nullam attendo, ut est animatio, sensualitas, rationalitas, albedo.
15 Huiusmodi autem intellectus per abstractionem inde forsitan
falsi vel vani videbantur, quod rem aliter quam subsistit, pereipiant. Cum enim materiam per se vel formam separatim attendant, nulla tarnen earum separatim subsistat, profecto rem aliter quam sit, videntur coneipere atque ideo cassi esse. Sed non est ita. Si quis
20 enim hoc modo aliter quam se habeat res, intelligat, ut videlicet ipsam attendat in ea natura vel proprietate quam ipsa non habeat, iste pro- fecto cassus est intellectus. Sed hoc quidem non fit in abstractione. Cum enim hunc hominem tantum attendo | in natura substantiae vel f. 4v corporis, non etiam animalis vel hominis vel grammatici, profecto
25 nihil nisi quod in ea est, intelligo, sed non omnia quae habet, attendo. Et cum dico me attendere tantum eam in eo quod hoc habet, illud ,tantum' ad attentionem refertur, non ad modum subsistendi, alioquin cassus esset intellectus. Non enim res hoc tantum habet, sed tantum attenditur ut hoc habens. Et aliter tarnen quodam <modo>
30 quam sit, dicitur intelligi, non alio quidem statu quam sit, ut supra2 dictum est, sed in eo aliter, quod alius modus est intelligendi quam subsistendi. Separatim namque haec res ab alia, non se- parata intelligitur, cum tarnen separatim non existat, et pure materia et simpliciter forma pereipitur, cum neque haec pure sit nee illa
35 simpliciter, ut videlicet puritas ista vel simplicitas ad intelligentiam, non ad subsistentiam rei reducantur, ut sint scilicet modus intelligendi, non subsistendi. Sensus etiam saepe de compositis diversim agunt, veluti si sit statua dimidia aurea et dimidia argentea, aurum et argentum coniuneta separatim cernere possum, modo scilicet aurum adspiciens,
5 ipse A 7 homo] huius A 18 perfecto A 19 cassi] quasi A 23 nature A 32 separatim] Separavit A
1 CT. Tract. de intell., p. 745—47. 2 p. 20^-9.
26 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'.
modo argentum per se, ooniuncta cernens divisim, non divisa, quippe divisa non sunt. Sic et intellectus per abstractionem divisim attendit, non divisa, alioquin cassus esset.
Posset tarnen fortasse et sanus esse intellectus, qui ea quae coniuncta sunt, uno modo considerat divisa, alio modo <coniuncta> et 5 e converso. Rerum namque tarn coniunctio quam divisio dupliciter accipi potest. Nam quaedam coniuncta sibi dicimus per similitudinem aliquam, ut hos duos homines in eo quod homines sunt vel grammatici, quaedam vero per appositionem et aggregationem quandam, ut forma et materia vel vinum et aqua. Quae ita sibi adiuncta sunt, alio modo i« divisa, alio modo <coniuncta> concipit. Unde Boethius1 animo potestatem hanc adscribit, ut ratione sua possit et disiuncta componere et composita resolvere, in neutro tarnen rei naturam excedens, sed solum id quod in rei natura est, percipiens. Alioquin non esset ratio, sed opinio, scilicet si a statu rei intelligentia deviaret. i&
Sed hie quaestio oecurrit de Providentia artificis, utrum cassa sit, dum futuri operis iam formam animo tenet, cum nondum sie se res habet. Quod si concedamus, etiam illam Dei providentiam, quam ante operum suorum constitutionem habuit, cassam dicere compellimur. Sed si quis hoc quantum ad effectum dicat, ut scilicet 2u opere non compleret, quod provideat, falsum est cassam fuisse provi- dentiam. Si quis autem inde eam cassam dicat, quod nondum cum statu rei futuro concordaret, verba quidem pessima abhorremus, sed sententiam non infringimus. Verum enim est, quod nondum futurus mundi status materialiter esset, dum ipsum adhuc futurum iam dis- 25 ponebat intelligibiliter. Cassam autem vel cogitationem vel providen- tiam alieuius dicere non solemus, nisi quae effectu caret, nee frustra cogitare dicimus, nisi ea quae opere non complebimus. Verba itaque commutantes non cassam providentiam dicamus, quae frustra non cogitat, sed coneipientem quae nondum materialiter sint, tamquam 30 subsistant, quod quidem naturale est omnium providentiarum. Cogitatio nempe de futuris Providentia dicitur, de praeteritis memoria, de prae- sentibus proprie intelligentia. Si autem deeeptum dicat eum qui de futuro statu quasi iam de existenti providendo cogitat, ipse potius, qui deeeptum dicendum putat, deeipitur. Non enim qui futurum 35 providet. deeipitur, nisi iam ita credat esse, sicut providet. Neque enim coneeptio non existentis rei deeeptum facit, sed fides ad- hibita. Etsi enim cogitem corvum rationalem nee tarnen ita credam. deeeptus non sum. Sic nee providens, quia id quod quasi iam
10 et1] vel A 16 utrum] iterum A 22 inde] in A 27 at'feducaret A 30 coneipientem tamquam nondum materialiter sint subsistat A 32-33 prae- sentis A 35 dicedum puta A
1 Cf. Tract. de intell., p. 748.
1. Die Glossen zu Porphyrius. 27
existens cogitat, non sie existere putat, sed sie ut praesens cogitat, ut in futuro praesens ponat. Omnis quippe animi coneeptio quasi de praesenti est. Ut si considerem Socratem vel in eo quod puer fuit vel in eo quod senex erit, ei pueritiam vel Senium quasi
5 praesentialiter copulo, quia eum praesentialiter attendo in praeterita vel futura proprietate. Cassam tarnen nemo hanc dicit memoriam, quia quod ut praesens coneipit, in praeterito attendit. Sed de hoc super Peri ermeneias plenius disputabitur 1.
Illud quoque de Deo sanius solvitur eius substantiam, quae sola
10 incommutabilis est ac simplex, nullis coneeptionibus rerum'vel formis aliis variari. Nam licet consuetudo humani sermonis de Creatore quasi de creaturis loqui praesumat, cum videlicet ipsum vel providentem vel intelligentem dicat, nihil tarnen in eo diversum ab ipso vel intelligi debet vel esse potest nee intellectus scilicet nee alia forma. Atque
15 ideo omnis quaestio de intellectu quantum ad Deum supervacua est. Sed <si> expressius veritatem loquimur, nihil aliud est eum futura providere, quam ipsum qui vera ratio in se est, futura non latere.
Nunc autem multis de natura abstractionis ostensis ad intel- lectus universalium redeamus, quos semper per abstractionem
20 fieri necesse est. Nam cum audio ,homo' vel ,albedo' vel ,album', non omnium naturarum vel proprietatum, quae in rebus subiectis sunt, ex vi nominis recordor, sed tantum per ,homo' animalis et rationalis mortalis, non etiam posteriorum aeeidentium coneeptionem habeo, confusam tarnen, non discretam. Nam et intellectus singularium per
25 abstractionem fiunt, cum scilicet dicitur : haec substantia, hoc corpus, hoc animal, hie homo, haec albedo, hoc album. Nam per ,hic homo' naturam tantum hominis, sed circa certum subiectum attendo, per ,homo' vero illam eandem simpliciter quidem in se, non circa aliquem de hominibus. Unde merito intellectus universalium solus et nudus
so et purus dicitur, solus quidem a sensu, quia rem ut sensualem non pereipit, nudus vero quantum ad abstractionem formarum vel omnium vel aliquarum, purus ex toto quantum ad discretionem, quia nulla res, sive materia sit sive forma, in eo certificatur, seeundum quod superius2 huiusmodi coneeptionem confusam diximus.
35 His itaque praelibatis ad absolvendas quaestiones
de generibus et speciebus a Porphyrio propositas venia- mus, quod facile iam possumus omnium universalium natura iam aperta.
Prima itaque huiusmodi erat, utrum genera et species sub-
40 sistant, id est significent aliqua vere existentia, an sint posita in
1 cogat A
1 Ct. quae infra in Glossis super Peri ermeneias ad Boethii p. 432ti in margine notatam dicantur. 2 p. 2130.
28 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'.
intellectu solo etc., id est sint posita in opinione cassa sine re, sicut haec nomina chimaera, hircocervus, quae sanam intelligentiam non generant.
Ad quod respondendum est, quia re vera significant per nominationem res vere existentes, ea'sdem scilicet quas singularia nomina, et nullo modo in opinione cassa sunt posita ; quodam tarnen 5 modo intellectu solo et nudo et puro, sicuti determinatum est1, consistunt. Nihil autem obest, si proponens quaestionem aliter quasdam voces accipiat in quaerendo, aliter qui solvit, in solvendo, ac si diceret ita is qui solvit: quaeris, utrum sint posita <in> intellectu solo etc. Quod ita potes accipere, quod verum est, ut supraiam determinavimus. 10 Possunt et eodem penitus modo voces ubique accipi tarn ab solvente quam a quaerente, et tunc fiet una quaestio non per opposita de prioribus membris duarum dialecticarum quaestionum, harum scilicet: utrum sint vel non sint, et item utrum sint posita in solis et nudis et puris vel non. 15
Idem in secunda dici potest, quae est huiusmodi: utrum sub- sistentia sint corporalia an incorporalia, hoc est, cum concedantur significare subsistentia, utrum alia subsistentia significent, quae sint corporalia, an quae sint incorporalia. Quippe omne quod est, ut ait Boethius2, aut corporeum aut incorporeum, sive scilicet haec 20 nomina corporeum et incorporeum accipiamus pro corpore substantiali et non-corpore sive pro eo quod corporeo sensu percipi potest, ut homo, lignum, albedo, vel non potest, ut anima, iustitia. Potest etiam corporeum accipi pro discreto, ac si ita quaeratur: cum significent subsistentia, utrum significent ea <discreta vel non discreta). Qui 25 enim rei veritatem bene investigat, non tantum attendit, quae vere dici possunt, sed quaecumque in opinione poni possunt. Unde etsi alicui certum sit nulla subsistere praeter discreta, quia tarnen posset esse opinio, ut alia essent, non immerito et de eis quaeritur. Et haec quidem ultima acceptio corporei magis ad quaestionem acce- 30 dere videtur, ut scilicet de discretis vel non discretis quaeratur. Sed fortasse, cum ait Boethius, omne quod est, vel corporeum esse vel incorporeum, incorporeum superfluere videtur, cum nullum existens sit incorporeum, id est non discretum. Nee quiequam illud quod ad ordinem quaestionum inducitur, valere videtur, nisi 35 forte in eo quod sicut corporeum et incorporeum in alia signifi- catione dividunt subsistentia, ita et in hac videtur, ac si ita is qui quaerit, diceret : Video quod existentium alia dieuntur corporalia, alia incorporalia, quae horum dicemus esse ea quae ab universalibus significantur ? Cui respondetur : corporalia quodammodo, id est dis- 40
3 per] pro A 4 \eroA 25 subsistentiam . . . eam A 25 discreta
vel non discreta scripsi cf. v. 31 33 incorporeum *] corporeum A 34 sint A 35 quaestionem A
1 Supra, p. 27 29-34. 2 ßoeth., In Porph. ed. II, p. 160 u.
1. Die Glossen zu Porphyrius. 29
creta in essentia sua et incorporalia quantum ad universalis nominis notationem, quod scilicet ea non discrete ac determinate nominant, sed confuse, ut supra1 satis docuimus. Unde et nomina ipsa universalia et corporea dicuntur quantum ad naturam rerum [et si ea quae
5 discreta sunt] et incorporea quantum ad modum significationis, quia etsi ea quae discreta sunt, nominent, non tarnen discrete et determinate.
Tertia vero quaestio, utrum sint posita in sensibilibus etc., ex eo descendit, quod incorporea conceduntur, quia videlicet incorporeum
io quodam modo acceptum | dividitur per esse in sensibili et non esse, f. 5r ut supra2 quoque meminimus. Et dicuntur universalia subsistere in sensibilibus, id est signiHcare intrinsecam substantiam existentem in re sensibili ex exterioribus formis et cum eam substantiam significent, quae actualiter subsistit in re sensibili, eandem tarnen naturaliter
15 separatam a re sensibili demonstrant, sicut superius* iuxta Platonem determinavimus. Unde Boethius4 genera et species intelligi praeter sensibilia dicit, non esse, eo scilicet quod res generum et specierum quantum ad naturam suam rationabiliter in se attenduntur praeter omnem sensualitatem, quia in se ipsis remotis quoque exterioribus
20 formis, per quas ad sensus veniunt, vere subsistere possent. Nam omnia genera vel species concedimus sensualibus inesse rebus. Sed quia intellectus eorum a sensu solus semper dicebatur, nullo modo in sensibilibus rebus esse videbantur. Unde merito quaerebatur, an umquam possent in sensibilibus esse ; et respondetur de quibusdam,
25 quod sint, sie tarnen, ut praeter sensualitatem, sicut dictum est, naturaliter permaneant.
Possumus autem in seeunda quaestione corporeum et incorporeum pro sensibili et insensibili sumere, ut sit ordo quaestionum convenientior, et quia intellectus universalium solus a sensu, ut dictum est, dicebatur,
so quaesitum recte est, an sensibilia essent an insensibilia, et cum respondeatur eorum quaedam esse sensibilia quantum ad naturam rerum, eadem et insensibilia quantum ad modum significandi, quia scilicet res sensibiles, quas nominant, non designant eo modo quo sentiuntur, id est ut discretas nee per eorum demonstrationem sensus
35 eas reperit, restabat quaestio, utrum ipsa sensibilia tantum appellarent an etiam aliquid aliud significarent ; cui respondetur quod et sensibilia ipsa significant et simul communem illam coneeptionem quam Pris- cianus divinae menti praeeipue adscribit.
Et circa ea constantia. Secundum hoc quod hie quartam intel-
40 ligimus quaestionem, ut supra5 meminimus, haec est solutio quod
2 nominat A 4-5 et — discreta sunt ex sequentibus falso hie posita
esse videntur 18 praeter] prae A 28 convenientiorum A
1 p. 2180. 2 p. 61-4. a p. 2420. 4 Boeth., In Porph. ed. II., p. 167 ". 5 p. 8".
30 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'.
universalia nomina nullo • modo volumus esse, eum rebus eorum peremptis iam de pluribus praedicabilia non sint, quippe nee Ullis rebus communia, ut rosae nomen <non> iam permanentibus rosis, quod tarnen tunc quoque ex intellectu significativum est, licet nominatione careat, alioquin propositio non esset : nulla rosa est. 5
Bene autem de universalibus non de singularibus voeibus quae- stiones fiebant, quia non ita de significatione singularium dubitabatur. Quippe modus eorum significandi bene cum statu rerum coneofdabat. Quae sicut discretae in se sunt, ita discrete ab eis significantur et intel- lectus eorum rem certam tenet, quod universalia non habent. Praeterea 10 universalia, cum res ut discretas non significarent, nee convenientes videbantur significare, cum nulla sit res, in qua conveniunt, ut supra l quoque doeuimus. Quia itaque tanta erat de universalibus dubitatio, sola elegit Porphyrius universalia ad traetandum, singularia ab intentione exeludens, quasi per se satis manifesta, licet ea tarnen ineidenter 15 propter alia quandoque tractet.
Notandum vero, quod licet solas voces deiinitio universalis vel generis vel speciei includat, saepe tarnen haec nomina ad res eorum transferuntur, veluti cum dicitur species constare ex genere et differentia, hoc est res speciei ex re generis. Ubi enim vocum natura 20 seeundum significationem aperitur, modo de voeibus, modo de rebus agitur et frequenter harum nomina ad illas mutuo transferuntur. Unde maxime traetatus tarn logicae quam grammaticae ex trans- lationibus nominum ambiguus multos in errorem induxit non bene distinguentes aut proprietatem impositionis nominum aut abusionem 25 translationis.
Maxime autem Boethius inCommentariis hanc confusionem per translationes facit et praeeipue super inquisitione harum quae- stionum, ita quidem ut rectum relinquere videatur, quid genera vocet aut species. Cuius quidem quaestiones et nos breviter transcurramus 30 atque ad praedietam sententiam, sicut oportet, applicemus. Hie igitur in investigatione quaestionum, ut melius rem dissolvat, prius eam per aliquas sophisticas quaestiones <et> rationes perturbat, ut ab eis nos postmodum expedire doceat. Et tale proponit inconveniens quod omnis cura et inquisitio de generibus et speciebus sit postponenda 2, 35 ac si dicat: quia videlicet genera et species ea quae videntur, vocabula dici non possunt sive quantum ad rerum significationem sive quantum ad intellectum. De rerum autem significatione in eo ostendit, quod numquam res, sive una sive multiplex, universalis reperitur, id est
27 commt artis A 29 rectum relinquere] Teztus eorruptus esse vi- detur; auetor fortasse hie adducit verba Boethii (p. 161 9): ut nee anxium lectoris animum relinquam 33 aliquas] quam A 36 dicat] d A
1 p. 19—20. 2 Boeth., In Porph. ed. II., p. 163 2I.
1. Die Glossen zu Porphyrius. 31
praedicabilis de pluribus, sicut ipse diligenter aperit et nos superius 1 comprobavimus. Quod vero una res universalis non sit atque ideo nee genus nee species, primo confirmat dicens2: Omne quod unum est, unum numero est, id est discretum in propria essentia ; sed genera et
5 species quae communia pluribus esse oportet, unum numero esse non possunt atque ita nee unum. Sed quia aliquis contra assumptionem dicere posset, quod sint tale unum numero quod sit commune, hoc ei diffugium aufert dicens3: omne unum numero commune aut per partes commune esse aut per successionem temporum totum aut eodem tempore
10 totum, sed ita, quod non constituat eorum substantias, quibus est commune. Quos omnes modos communitatis statim tarn a genere quam a specie removet dicens ea potius ita communicari, ut eodem tempore tota sint in singulis et eorum substantiam constituant. Quippe universalia nomina non per partes a diversis, quae nominant, partici-
15 pantur, sed tota et integra singulorum sunt eodem tempore nomina. Substantias quoque eorum quibus communia sunt constituere dici possunt vel in eo quod per translationem significant res constituentes alias, ut animal quiddam nominat in equo vel in homine, quod materia est eorum vel etiam inferiorum hominum, vel in eo [quod] substantiam
20 conficere dieuntur, quod quodammodo in eorum sententiam veniunt, unde substantialia eis dieuntur, quippe homo totum id notat, quod animal et rationale et mortale.
Postquam autem Boethius de re una ostendit, quod non sit universalis, comprobat de multiplici, ostendens scilicet nee multitudinem
25 discretarum rerum speciem aut genus esse et illam destruit sententiam, qua posset aliquis dicere omnes substantias simul collectas esse illud genus ,substantia' et omnes homines speciem illam, quae homo est, ac si ita diceretur: Si ponamus omne genus esse multitudinem rerum convenientium substantialiter, omnis autem talis multitudo habebit
30 naturaliter aliud supra se, et illud rursus aliud habebit usque ad infinitum, quod est incooveniens. Itaque ostensum est universalia nomina quantum ad rerum significationem sive unius sive multiplicis non videri universalia, cum nullam scilicet rem universalem significent, id est de pluribus praedicabilem.
35 Quantum etiam ad significationem intellectus ea non debere
universalia dici inde arguit, quod eum intellectum vanum esse sophistice ostendit, eo scilicet quod aliter quam res subsistat, habeatur, cum sit per abstractionem. Cuius quidem sophismatis nodum et ipse satis et nos diligenter superius4 absolvimus. Illam autem aliam partem argu-
6 contra A2 om. A 8 diffugium A2 diffinitum A 17 transionem A quod] quidem A 19 vel A2 om. A 25 destruit A2 L defuit A 27 sub- stantiam A 29 habebit A2L om. A 31 est1 A2L om. A
1 p. lOsqq. 2 Boeth., I. c, p. 1622. ■ Boeth., I. c, p. 162 »«.
* p. 25^.
32 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'.
mentationis qua ostendit nullam rem universalem esse, quia sophistica non erat, determinatione non iudicavit indigere. Rem enim ut rem, non ut vocem accipit, quia scilicet vox communis, cum quasi una res essentia in se sit, communis est per nominationem in appellatione multorum, secundum quam scilicet appellationem, non secundum 5 essentiam suam de pluribus est praedicabilis. Rerum tarnen ipsarum multitudo est causa universalitatis nominis, quia, ut supra x meminimus, non est universale, nisi quod multa continet; universalitatem tarnen quam res voci confert, ipsa in se res non habet, quippe et signi- ficationem gratia rei vox non habet et appellativum nomen iudicatur 10 secundum multitudinem rerum, cum tarnen neque res significare dicamus neque esse appellativas.
Boetli. p. 171 10
Tractatus de genere.
Videtur autem neque genus. Praemisso prooemio, in quo ostendit materiam suam, illa scilicet universalia, accedit ad tractatus eorum. 15 In primo tractat genus, quia sciücet prius est aliis2 vel quantum ad dignitatem, quia scilicet cetera continet et non continetur ab eis, vel quantum ad naturam, quia scilicet in statu naturaliter priori rem demonstrat. Unde et peremptum necessario perimit illa, sed eis peremptis <non> necessario perimitur. Si enim non sit res animalis, 20 non est res ulla specierum eius nee diversarum differentiarum nee propriorum specierum neque aeeidentium ipsorum generum, ut est album corporis, sanum animalis.
Sed quia tractatus de genere hoc nomine quod est genus, usurus est, ne quandoque diversae eius significationes nos protrahant, distinguit 25 eas et eam quae necessaria est ei, tandem a ceteris secernit. Ostendit autem ad tria aequivocari hoc nomen genus, ad generationem scilicet aeprineipium eius, sive illud sit pater qui generat, sive locus in quo quis generatus, etadphilosophicum genus, de quo intendit. Quod autem aequivocationem speciei tangit nee tarnen hie eam exse- 30 quitur, ideo facit, ne solum genus aequivocari crederetur et non alia quatuor. Quod autem de ceteris mentionem non facit, sed de sola specie, propter longitudinem loquacitatis vitandam factum est3. Magis etiam speciei nomen generi copulari debuit, quia quodammodo ex vi relationis magis est ei affine, secundum quod etiam tractatus generis 35 et speciei coniunxit.
Sic continua: Tractandum est de genere etc., sed hoc nomen genus vel hoc nomen species non videtur simpliciter dici, hoc est in
4 essentia] &uo A 8 quod] ut A 13 Tractatus de genere addidi-
s
cf. Boeth., p. 171 10 nota eint. 16 prim A
1 p. 301-5, 2 ßoeth., /. c, p. 1705. s Boeth., I, c, p. 171 ly.
1. Die Glossen zu Porphyrius. — De genere. 33
una tantum significatione accipi. Quod statim comprobat ab oppositis, cum supponit tres eius significationes, ac si diceret: Vere non dicitur simpliciter, quia his tribus modis, et prius de generatione ostendit dicens: I f. 5v
Boeth.
p. 17123
5 Genus dicitur collectio aliquorum habentium se ad unum
aliquid, a quo scilicet significata sunt, habentium, inquam, quodam- modo, secundum hoc scilicet, quod ei per consanguinitatem quam- cumque coniuncti, alii scilicet ut filii, alii ut nepotes, et etiam habentium se ad invicem, quia et sie coniuncti sunt per diversas consanguini- 10 tatis lineas. Cuius significationis exemplum supponit dicens : Secun- dum quam significationem Romanorum, scilicet collectio, dicitur genus ab habitudine Romuli, per hoc scilicet, quod ad Romulum sese habet per cognationem. Ab habitudine Romuli, id est ex eo quod est multitudo habens eam cognationem, quae est ab illo, id est con- 15 sanguinitatem, quam habent per illum ad invicem. Non enim soli patri coniuncti sunt semper per consanguinitatem, sed etiam sibi. Se- cundum divisionem multitudinis1, dico, dietae, scilicet Romanorum, et ita determinate secundum divisionem ab aliis generibus, id est propter differentiam ostendendam ab aliis generationibus, ut est 20 generatio Thebanorum vel Atheniensium. Vel ita: multitudinis dietae ab aliis generibus, id est secundum hoc, quod est diversa una signi- ficatio generis ab aliis duabus, quarum scilicet duarum illam quidem, quam prineipium vocat, statim supponit dicens: Dicitur autem n;^!» aliter etc. ab eo. Et prineipium dico vel ex eo, id est propter hoc, 25 quod genuit, vel a loco etc., id est secundum hoc, quod est locus, in quo aliquis est genitus. Nota autem, quod cum quatuor sint proprie prineipia teste Boethio2, quatuor scilicet causae, efficiens videlicet, materialis, formalis, finalis, et duo alia sunt prineipia per aeeidens et non ita proprie, locus scilicet et tempus, pro eo scilicet, quod omne 30 quod fit vel existit, in loco vel in tempore est. Hie in prineipio unum de propriis aeeipit, scilicet patrem qui efficiens est, et unum de aeeidentalibus, scilicet locum.
Nota tarnen, quod non multum proprie pater efficiens causa dicitur filii, quia scilicet ei formam humanitatis operatione sua non 35 adaptat, sed infuso semine natura de eo oeculte operatur nee ipsum minus formaret, etiamsi pater non esset. Unde filii substantia non hominis opus est, sed naturae. Quodam tarnen modo efficere filium pater dicitur, cum quadam actione ad esse est perduetus. Sic enim. Probat a partibus tarn patrem quam locum dici genus, id est prineipium 40 generatorum, quia videlicet Tantalus et Hercules Orestis et Hylli,
9 sie] si A 14 habens] hominis .4 15 habeat A 20 dico A 27,28prin- cipalia A 40 horestis et III ^4
1 Boeth., I. c, p. 173 " 2 Boeth., I. c, p. 174"; 175 7; 34 2°.
Beitr. XXI. Geyer, Abaelards philos. Schriften. 3
04 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'.
Thebae et Athenae Pindari <et> Piatonis. Habere genus a Tantalo, id est habet Tantalum ut genus suum. Etenim patria. Reddit causam, quare in una significatione generis patrem et patriam coniunxit, secundum hoc scilicet, quod utrumque dicitur principium ipsius generati ; sed ne tarn proprie locus principium esse videatur quam 5 pater, supponit hanc significationem principii quam novissimam ponit, scilicet de patre, esse promptissimam, id est magis propriam, ac si diceret: licet utrumque vocem principium, proprie tarnen patrem. Locus vero per accidens sie vocatur. Et statim, quare pater proprie, supponit dicens: Romani enim, aesi diceret: quia ipsi generati melius 10 ad patrem se habent, ex quo nomen contrahunt et consanguinitatem, quam ad patriam. De nominis hereditate1 <habet> prius, cum ait Romanos dici a Romulo, Cecropidas a Cecrope, de consanguinitate vero, cum supponit: et horum proximi, id est ipsi generati sunt
p.1777 proximi horum, scilicet patrum, id est consanguinei. Et prius quidem. 15 Quia superius primam significationem generis posuit generationem, ne ideo ipsa hoc nomen quod est genus, prius aeeepisse videretur, quam illud, quod est principium ipsius, ideirco ostendit hoc nomen genus prius impositum fuisse prineipio quam generationi. Namque dividentes. Probat ab effectu, quod generatio dicatur genus, quia 20 scilicet hoc superius dixit distinguens hanc significationem generis et ponens ut diversam ab aliis significationibus. Quod etiam ait: divi- dentes et separantes collectionem Romanorum ab aliis generibus, ad diversa referri potest, ut videlicet per .dividentes' diversam hanc esse significationem a ceteris duabus significationibus generis innuamus, 25 per .separantes' vero in eo scilicet quod Romanorum dicitur, a ceteris generationibus.
178 m Aliter autem. Post duas significationes generis tertiam ponit
novissimam, de qua intendit et in qua moratus est, ad quam etiam ex similitudine aliarum duarum transferri vocabulum generis insinuat. 30 Quae est : Illud cui supponitur species. Ut autem haec definitio sint generalis nominis, .supponitur' in quid intelligendum est sicut proprium generis inferius. Ad horum fortasse. Genus dico hoc dictum fortassis genus ad similitudinem horum praedictorum, principii scilicet et generationis. ,Fortassis' temperamentum est philosophicum, licet cer- so tum ei esset, quod dicit. Vel etiam dubitative potuit dicere, ignorans scilicet si propter hanc similitudinem esset translatum vocabulum. Etenim principium. Vere ad similitudinem horum praedictorum, quia ad similitudinem tarn principii quam collectionis. A partibus. De prineipio autem similitudinem praemittit dicens etiam genus quod- 40
2 Tantalus A 12 nominis hereditate Boeth. p. 172 n~ l2 nomine here- ditatis A 18 adeirco A 32 suppon inquit A 38 principium Boeth. patria .4 1 Boeth., I. c, p. 172 11—12.
1. Die Glossen zu Porphyrius. — De genere. 35
dam esse principium specierum vel in eo scilicet, quod cum res easdem significet quas species, in priori naturaliter statu eas significat, species vero in posteriori, vel in eo quod sententia generalis nominis senten- tiam specialis nominis quodammodo constituit. Videtur autem. Simili-
5 tudinem supponit, quam habet ad collectionem, in eo scilicet, quod sicut in collectione multa comprehenduntur, ita sub genere diversae species quantum ad nominationem rerum continentur, licet diversus sit continentiae modus, multitudinis quidem in quantitate suae prae- sentiae, generis vero in comprehensione nominationis. Tripliciter „^ols
10 igitur. Quandoquidem has tres significationes habet genus, et cum tres habeat, de tertio genere, id est de tertia significatione generis, est sermo apud philosophos. Iure autem, ut ait Boethius1, tertium genus philosophi ad disputationem sumunt, <quod> non ex accidenti de- notat. Ex quo etiam ad interrogationem per ,quid' factam, quae frequenter
15 a philosophis fiebat inquirentibus, quid quaeque res esset, conveni- enter genus hoc respondetur. Quod statim in definitione generis de- clarabit. Et notandum, quod cum ait genus monstrare, id est signi- ficare, substantiam, quod genera voces sint intelligenda, patenter de- monstravit. Quod etiam describentes, id est quam significationem
20 generis philosophi describentes etiam, hoc est non tantum dividentes vel aliis modis naturam eius demonstrantes, sed etiam per descriptionem, quae quanto difficilior est ad componendum, tanto certior est ad de- monstrandum, assignaverunt ipsum, id est demonstraverunt, dicentes scilicet genus esse quod de pluribus etc. Merito describentes dixit,
25 et non definientes, quia ea tantum proprie definitio dicitur, quae se- cundum substantiam rei facta genus sumit ac differentias, haec vero secundum quandam accidentalem formam vocum quae generalitas dici potest, inducitur, ut scilicet determinetur, quibus vocibus ea insit, unde ipsae voces genera appellentur. Inde quoque, ut Boethius2
so <dicit>, bene describentes, non definientes dixit, quia nil in quantum genus est, definiri substantialiter potest, alioquin quodlibet genus aliud genus usque in infinitum haberet.
Nunc autem verba definitionis prosequamur. Tria3 itaque ponit, per quae generale vocabulum ab omnibus aliis dividit, scilicet praedi-
85 cari de pluribus, quod est esse universale, per quod a singularibus, id est diversis, separatur; et praedicari de differentibus specie, hoc est de nominibus res tantum diversarum specierum naturaliter conti- nentibus, per quod differt a specialissimis et eorum propriis; et prae- dicari <in> eo quod quid sit, id est reddi convenienter ad interrogationem
4 autem cf. vor. leet. in Boeth. 6 diver- A 10 habet genus. genus III et cum III A 14 per] in A 25 dicitur] diff. A
1 Boeth., I. c, p. 180*
2 Boeth., I. c, p. 18021 3 Boeth.. I. c, p. 181 ».
3*
36 Peter Abaelards Lögica .Ingredientibus'.
factam per .quid', non per ,quis' vel ,quae' vel ,quod', quae magis propria nomina requirunt, vel per ,quale' vel .quomodo se habet', quae sumpta tantum vocabula exigunt, ut rationale, album, sedet, iacet
Quid autem sit, quod praedicatur de pluribus, in deftnitione universalis diligenter superius1 est expeditum, id est esse illud tarn 5 voce quam sensu simplex, quod habile est ex impositione propria et natura subiectarum rerum ad enuntiandum veraciter de pluribus in nominatione diversorum.
Sequitur: differentibus specie. Sicut tres rerum difierentiae considerantur secundum naturam substantiae eorum, quod scilicet na- 10 turaliter vel genere differunt vel specie vel numero, ita etiam nomi- num secundum subiectarum rerum naturam tres sunt differentiae in eo scilicet, quod haec significant res naturaliter diversis generibus distinctas, eo scilicet quod in se habeant naturam illam, secundum quam generalia possunt eis aptari vocabula, illa vero demonstrant res 15 naturaliter diversis speciebus subiectas, alia res personaliter discretas, quod est differre numero. Unde omnia in computationem numeri se- cundum personalem discretionem veniunt, cum dicitur unus, duo, tres. Etsi enim Socrates diversis sit formis occupatus, quia una tantum personaliter substantia permanet, nullo modo ipsum tantum secundum 20 quamcumque naturam aut proprietatem attendentes, unus, duo, tres dicimus.
In quid vero proprie ea sola redduntur substantiae nomina, quae in generali vel speciali statu res subiectas appellant. Unde maxime ad naturam ,quid' pertinet, id est naturaliter multorum convenientiam 25 requirendam, ,quis' vero vel ,quae' vel ,quod' ad personam.
Quod autem opponi solet individua quoque quaedam de pluribus praedicari, cum dicitur: hoc grammaticum est Socrates, hoc musicum est Socrates, cassatum est per aptationem illam, qua vocabula plura in nominatione determinavimus2. Quippe haec grammatica et hoc musicum 30 eiusdem penitus sunt nomina.
Illud quoque, quod opponitur: haec albedo est hoc darum et hoc corpus est hoc darum, id est sustentans hanc claritatem, in eo refellitur, quod hoc darum, si pro sustentante claritatem accipitur, non est idem in significatione vocabulum cum eo quod huic albedini ex 35 claritate eam informante convenit, sicut nee nomen Socratis, quae de diversis aequivoce dieuntur. Praeterea nullum accidentale voca- bulum secundum sustentationem, sed tantum informationem praedicari volumus, sicut in Praedicamento substantiae demon-
1 quod scripsi ct. infra v. 26 quid AL 4 quid autem] quidam A
14 eos A 17 computone A 29 que A 33 sustans A 35 albedine A 36 eam] cä A
1 p. 16 * 2 p. 17 7-11.
1. Die Glossen zu Porphyrius. — De genere. 37
strabimus K Unde claritatis nomen, quae tantum forma est albedinis, ei soli convenit, Don etiam corpori.
Notandum vero | secundum eorum sententiam, qui res f. 6r quoque universales proprie dicunt easdem etiam, quae sunt 5 singulares, ,praedicari de pluribus' ad differentiam singularium poni non posse. Quippe eaedem quae singulares sunt, universales conce- duntur. Si ergo .praedicari de pluribus' simpliciter generi aptetur atque ideo propter differentiam simpliciter a singularibus removeatur, ut scilicet individua de pluribus omnino non praedicentur, falsum est.
10 Si vero generi non simpliciter aptet ,praedicari de pluribus', sed in respectu generis atque individuis in respectu individuorum auferat, profecto in definitione generis cum ,praedicari de pluribus' oportet subinteiligi: in eo quod genus est. Unde iam sequentes differentiae superfluerent. Praeterea <si> respectus attendamus, ut videlicet di-
15 camus genera in eo quod genera sunt, praedicari de pluribus, indi- vidua vero non in eo quod sunt individua, non valet differentia magis ad individua, quam ad accidentia. Quippe nulluni accidens, in quan- tum est accidens, de pluribus praedicatur. Unde ,in quid' suppositum ad differentiam accidentium nullo modo esset. Similiter etiam ratio-
20 nale in definitione hominis ad exclusionem mortalis bene ponitur, quia nullum rationale in eo quod rationale est, mortale est. Idem de ceteris differentiis, quae in definitione generis sequuntur, opponi potest, se- cundum hoc scilicet, quod eandem rem et genus et speciem et diffe- rentiam et accidens esse concedunt. Quippe albedinem quam et Specia- ls lissimum et accidens dicunt et de hoc cygno et hac margarita specie differentibus praedicari annuunt, per quod tarnen specialissima exclu- dunt atque ideo ipsam albedinem et hoc quod species est, in secunda differentia ut speciem specialissimam excludunt, in ultima vero, quae est ,in quid', ipsam quoque excludunt ut accidens.
so Nos vero eandem vocem accidentalem et generalem nolumus
esse vel specialem nee eandem differentialem dieimus quam genera- lem vel specialem; accidentia vero et differentias sumpta tantum voca- bula dieimus, genera autem vel species tantum substantiva sunt.
Sed et nobis fortasse opponetur, quod saepe contingat eandem
35 vocem in alia et alia significatione universalem esse et singularem et rursus eandem genus esse vel speciem et differentiam esse vel acci- dens. Unde nee nos per simplicem remotionem has differentias possu- mus aeeipere, ut scilicet dicamus vocem universalem nullo modo esse singularem nee specialem esse accidentalem.
40 Ad quod respondemus illud quod convenit, quod hie voces
30 volumus A
1 Cf. infra Petri Abael. Glossas super Praed. in secunda parte huius operis ad Boethii p. 184 B.
38 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'.
ut res non tractantur, sed eorum proprietates secundum signifi- cationem distinguuntur; dum autem vocis significatio attenditur, eadem vocis materia quae in se una est, multae voces diiudicatur secundum multiplicem eius sensum. Secundum quod Priscianus1 dicit multa nomina in unam vocem concidere. Et rursus diversae voces in ma- 0 teria eadem esse iudicantur in significatione. Unde substantia et usia unum generalissimum dicuntur. Nomen etiam et verbum sive oratio eadem vocis materia frequenter esse invenitur. Unde eadem vox quasi ipsi opposita secundum diversam significationem et cum tempore esse et sine tempore dicitur et significativa per partes et non, alioquin 10 nomen et verbum sive oratio opposita non dicerentur. Adeo autem quantum ad significationem vocis identitas sive diversitas accipitur, quod Aristoteles2 hanc orationem: ,Socrates sedet' prolatam eo sedente et consimilem in significatione prolatam, postquam surrexit, ut unum numero sumit, non essentiam quidem vocis diiudicans, sed 15 significationem. Ex quo etiam illud frivolum refellitur, quod opponi solet de communi praedicatione eiusdem vocis. Quia cum dicitur ,So- crates est homo' et rursus ,Plato est homo', diversae potius voces materialiter praedicantur. Unde nulla universalis videtur. Sed profecto, ut dictum est, vocis identitas vel diversitas, cum ut vox accipitur, 20 secundum proprietatem significationis tantum distinguitur.
Possumus autem fortasse et eandem materialiter vocem de pluribus praedicabilem dicere, non ut prius enuntiata de uno iterum enuntietur de alio, sed ipsa eodem tempore quo de ipso enuntiatur, apta erat ex inventione sua ad copulandum alii veraciter, ut cum de Piatone 25 dicitur, posset eadem prolatione Socrati vere copulari. Potest etiam et simul de duobus singillatim dici hoc modo : ,Et Socrates et Plato est homo.'
Alio itaque modo voces ut voces tractantur, alio modo eaedem ut res, id est in essentia sua considerantur, quia cum indiscretae res sint, secundum significationem quaedam communes, quaedam singu- 30 lares dicuntur et quaedam substantiales, quaedam accidentales et eaedem, si quandoque haec nomina simul habent, ipsae a se diversae et quodammodo sibi oppositae iudicantur. Res vero ut res tractare <oportet>, quia secundum hoc quod in essentia sua habent, conside- rantur. Ipsae autem <cum> in essentia sua a s,e diversae non sint, 35 nullo modo ut diversae a se vel secundum oppositionem accipi debent, sed simplicem habent acceptionem, voces vero duplicem. Unde bene non dicitur de eadem re eam et esse universalem et non vel accidens esse et non, quod quidem oporteret, si supra posita generis definitio rebus aptaretur 40
16 res fellitur A 19 praed.] ponuntur A 21 secundum] et A 29 in- discretes A
1 Prise., Inst, gramm. ed. Hertz I 145*2. Cf. supra p. 16 31.
2 Boeth., In Categ. Arist. PL 64, 198 BC.
1. Die Glossen zu Porphyrius. — De genere. 39
Si quis autem quaerat de generalitate et specialitate et ceteris accidentibus vocum, quomodo in eis subsistant, cum ipsae voces res permanentes non sint, animadvertat, quod omnes sensu ipso experi- mur voces, scilicet ex pluribus elementis compositas, numquam vere 5 subsistere nee vera aeeidentia in se habere, sed sicut semper atten- duntur voces existentes, postquam sunt semel impositae, ita earum proprietates, quasi vere existant, cogitantur, sicut et dies vel annus, quae continuae quantitates dieuntur, quae tarnen numquam vere subsi- stunt Nisi enim ut existentia sumerentur, nulla de eis doctrina fieret.
io Eorum enim. Ostendit quid singulae differentiae operentur in °^,
definitione generis, ac si diceret: Bene apposui ,praedicari de pluribus' ad differentiam quorundam, quia scilicet ea quae praedicantur, alia de uno solo etc. Et <est> redditio causae. Ut Socrates et hie et hoc. ,Hic et hoc' pro quibuslibet aliis in diversis ponit, ac si diceret; hie
15 lapis, hoc corpus. Nota tarnen quod si neque corpus neque lapidem adiungi intelligas pronominibus vel aliquod aüud nomen, ipsa tarnen pronomina discretiva sunt semper et personalia, licet nullam naturam vel proprietatem determinent. Veluti cum dico: ,ego, hie', singularis sunt significationis, nullius tarnen superioris proprie individua dieuntur,
20 quia ex sola discretione inventa sunt et meras significant substantias, quarum nullam naturam vel proprietatem determinant, quia ,hic' per se dictum neque dicit ,haec substantia' neque ,hic homo' neque ,hoc rationale' vel ,hoc album', sed simpliciter seeundum discretionem per- sonalem inventum est. Unde ex toto pura ex vi vocis sunt prono-
25 mina et priora quodammodo naturaliter in significatione ceteris ser- monibus.
Nota, cum aitSocratem praedicari de uno solo, quidam sumptum volunt intelligi a soeratitate, pro eo scilicet quod ait Aristoteles1 a prima substantia nullam esse praedicationem. Sed profecto ibi prae-
30 dicationem aeeepit praedicaraentalem, ut de inferiori scilicet, seeundum quam et species de genere praedicari negatur.
Et aeeidentia communiter, id est communia aeeidentalia nomina, ut album, non propria, ut hoc album. Est autem genus quidem. Po- sitio est exemplorum.
35 Ab his ergo. Quia per .praedicari de pluribus' differunt genera jfjaao
ab individuis, ergo differunt. De pluribus assignata, id est enuntiata. Ab his autem. Ostenso a quibus differat genus per primam diffe- rentiam, quae est praedicari de pluribus, ostendit, a quibus per se- eundam, scilicet a specialissimis et propriis, dicens: ab his quae de
2sub8istant] subdiit^ cf.v. 5,8-9 5 subste A 10 quod A 13 est addidi cf. p. 4027 24 vi vocis] üiuocis A 25 priora] propria A 37 qui- busdam A 38 — 39 seeundam] substantiam A.
1 Boeth., In Categ. Arist. PL 64, 193 A.
40 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'.
pluribus praedicantur, id est a quibusdam eorum, ut videlicet a spe- ciebus solis, id est specialissimis, differt genus, quoniam species etsi, id est, quamvis etc. Homo enim. Vere species praedicatur de diffe rentibus numero, non specie, quia homo de istis. A partibus. Qui differunt a se invicem specie, id est de his nominibus: bove, equo, 5 quorum res differunt specie. A proprio vero. Ostenso per ,praedi- cari de differentibus specie differre genus a specialissimis, ostendit in eodem ipsum differre a propriis eorum. A differentia vero. Ostendit quid excludat ultima differentia, scilicet differentias et accidentia quae diversarum specierum individua continent, quae non in quid, sed in 10 quäle praedicantur vel in ,quomodo se habent', ut sedet, iacet, vel ad aliam interrogationem, ut bicubitum, tricubitum in quantum. Commu- niter accidentibus, id est communibus accidentibus, quae diversa conti- nent. Ideo determinat, quia particularia nomina accidentalia per ,prae- dicari de pluribus' iam sunt exclusa, ut hoc grammaticum, hoc album. 15 Interrogantibus enim. Probat ab effectu differentias et accidentia praedicari in quäle, non in quid, quia scilicet nos ita ea respondemus. Et hoc est: interrogantibus aliquibus illud de quo haec praedicantur, id est dum faciunt interrogationem de eo de quo praedicari habent, non respondemus ea ad interrogationem in quid factam, sed in quäle. 20 Quod statim in partibus ostendit sie: Interroganti enim etc. Estautem. Commendatio est exemplorum et redditio causae ita: Bonum dedi exemplum de differentia per rationale, de aeeidenti per nigrum, quia hoc est differentia, illud aeeidens. p. 194 20 Quare de pluribus etc. Epilogum f acit recolligens breviter, quid 25
operentur singulae differentiae. Sic iunge : quia prolixe diximus genus, breviter recolligamus. Et est causa vel a partibus seeundum exempla proposita fit illatio sie: Quia differt genus a Socrate per .praedicari
1<KU6 de pluribus', ergo ab individuis, et ita de aliis. Nil igitur. Quando- quidem omnes partes in definitione generis positae differentiam ab 30 aliquibus faciunt, igitur ipsa nihil continet superfluum. Ab oppositis.
19913 Ac sicut ipsa non est superflua, ita nee diminuta, ut minus scilicet contineret quam definitum.
9 exuldat A 16 et] In A 17 nos] nos A 18 praed. Boeth.
ponuntur A 30 differentia A 33 obtineret A.
1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 41
Tractatus de specie.
Boeth.
Species autem. Post genus statim speciem tractat, non diffe- p. 1991s
rentiam. | De quo quaestio est. Quippe eisdem causis differentia ante f. 6v speciem tractanda videtur, quibus genus ante alia, cum videlicet ipsa
5 quoque differentia prior sit specie, quam constituit, tarn dignitate conti- nentiae quam natura. Praeterea si statim differentiam post genus assumeret, ordinem propositi sui exsequeretur, qui ait superius l : ,Nosse quid sit genus et quid differentia.' Quem etiam ordinem ipse in Commu- nitatibus2 servat, cum scilicet prius generis ad differentiam communi-
10 tates et proprietates assignat, quam generis ad speciem.
Sed sciendum, quod cum genus et species relativa sint, ita sunt naturaliter adiuncta, ut et suam permanentiam ab invicem ducant et suam cognitionem. Unde Aristoteles in Ad aliquid3 docet, quod si quis noverit unum relativum definite, et alterum! Unde merito, cum
15 ita sint adiuncta naturaliter relativa, et tractatus eorum coniuncti sunt, alioquin minus genus cognosceretur, quod per speciem definitum est, si videlicet speciei tractatus differretur.
Sed hie quoque maior oecurrit quaestio, quomodo scilicet non sit speciei tractatus superfluus, quam primitus oportuit cognosci, ut
20 per eam genus definiretur. Ignotum enim per ignotum certificari non potest, sed quaecumque [quod] ad notitiam alterius afferuntur, certiora videntur. Unde iam relativa per se non videntur posse definiri, quo- rum scilicet notitia quoque ab invicem pendet. Ideoque quamdiu unum ignoratur, et alterum.
25 Ad quod respondemus non necesse esse, ut ea quaealia certi-
ficant, priora sint cognitione. Plura namque ita simul cognosci pos- sunt, ut tarnen unius notitia per alterum consistat. Ut si alicui patrem ignoranti vel filium, demonstrarem utrumque per alterum dicens patrem esse, qui refertur ad filium, filium qui ad patrem, simul utrumque per
30 alterum certifico, dum hunc ad filium se habere et illum rursus ad istum ostendo, alioquin nulla fieret relativorum cognitio. Boethius4 quoque super definitionem qualitatis docet non esse inconveniens in huiusmodi descriptionibus definientia non esse certiora definito. Itaque non inconvenienter genus per speciem definitur nee superfluit speciei
35 tractatus, quia etsi necesse erat speciem cognosci in eo quod species est et ad genus refertur, ut per eam genus cognosceretur, plures tarnen poterant ignorari proprietates specierum quas hie docet, veluti
1 Tractatus de specie addidi ef. supra p. 32 13 2 species A 9 prius] aptrius A 25-26 certincantur A 37 ignorare A qua A
1 Boeth., In Porph. ed. II, p. 147 7. 2 Boeth., I. c, p. 291 4.
3 Boeth., In Categ. Arist. PL 64, p. 237 A. * Boeth., I. c, p. 240 C.
42 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'.
cum ostendit alias subalternas, alias specialissimas et praedicationes utrorumque et pleraque alia.
Sicut autem generis aequivocationem monstravit, ita et speciei, ostendens scilicet hoc nomine species duo includi, scilicet compositio- nem cuiuslibet individui. secundum quam dicimus aliquem terribilem 5 specie, et philosophicam speciem, de qua intendit. Compositionem autem possumus accipere sive ex conventu partium in quantitate, sicut ex membris coniungentibus Priamum, sive ex informatione appa- rentium accidentium, secundum quam ipse maxime disnoscitur et speciosus vel terribilis iudicatur. Et hanc ultimam compositionem, 10 quae ab accidentibus venit, Boethius1 magis videtur attendere, qui ait de Porphyrio, quod dicat speciem vocari uniuscuiusque figuram, quae ex accidentium congregatione perficitur.
Et attende quod idem Boethius2 praeter duas significationes speciei, quas Porphyr iusponit, aliam dicit esse, quam substantialem 15 form am appellat, ut rationalitas et mortalitas in nomine, quas huma- nitatis nomine vocat, eo videlicet quod humanam substantiam com- pleant, id est hominem advenientes animali perficiant sicut eius diffe- rentiae constitutivae. De qua quidem humanitate ipse ita ambigue loquitur, ut eam speciem animalis esse videatur annuere, dicens3: ,Si 20 vero sub animali eam intelligendo locaveris, deducit animalis <in sese> participationem separaturque a ceteris animalibus ac fit species generis.' In quibus tarnen verbis nihil aliud demonstrare intendit, nisi eandem humanitatem, quam prius speciem esse ostenderat secundum naturam essentiae suae, in qua est qualitas, eandem esse formam substantiae 25 humanae, quae tunc deducit animal participatione in se, quando sub- stantiae animalis copulatur. Et quod ait: ,separatur a ceteris anima- libus', Reparatur' impersonale ponit, ac si diceret: fit separatio per eam cuiusdam animalis ab aliis atque ita per eam fit species generis.
Quidam autem hanc compositionem, quae humanitas dicitur, 30 aliter accipiunt, quandam scilicet formam, quae innascitur, ita hane substantialem, quia a substantialibus formis venit.
Sed occurrit quaestio, cum sit forma in homine, utrum s\ib- stantialis an accidentalis. Sed si substantialis, quomodo ex conventu substantialium innascitur, cum ipsa quoque sit una substantialium? 35 Quod si accidentalis, profecto posset homo sine <illa> permanere. Quod fortasse poterit concedi. Sic namque rationalitas et mortalitas ceteraeque formae substantiales hominis, per quas solas homo subsi-
2 utrumque A 3 Sicut] Si quis A 5 alique A 10 terribilis] temporis A 21 sub animali Boeth. substantiali A locaveris Boeth. locu- tus A in sese addidi ex Boethio cf. v. 26 24 ostendat A 27 ac cet. A '61 post innascitur fortasse quaedam de forma accidentali omissa sunt.
1 Boeth., In Porph. ed. II, p. 200 3~4. 2 Boeth., I. c, p. 200 7-8.
3 Boeth., I. c, p. 20016-18.
1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 43
stit, ad animal possent adiungi in constitutione hominis, ut non ne- cesse sit ex conventu earum vel humanitatem vel aliam formam in- nasci. Alioquin et ex humanitate rursus alia forma et ex illa iterum alia usque in infinitum simili ratione nasceretur.
5 Sic iunge: Genus dicitur tribus modis supradictis; sed species
his duobus. Et hoc est: Species, hoc nomen, dicitur de forma unius- cuiusque, id est convenit compositioni cuiuslibet individui, exteriori scilicet et sensui subiacenti.
Dicitur autem. Aliam supponit significationem speciei, quae est
io philosophica species. i
Quae est sub genere assignato, id est superius descripto. Secun- dum quam, scilicet speciei significationem etc., hominem, id est hoc nomen speciei, quod est homo. Album autem coloris. In alio praedi- camento exemplificat ponens album pro hoc nomine albedo, triangu-
15 lum pro triangulatione sive pro trianguli figura. Nota quod ait ,sub assignato genere', ut possit esse definitio speciei, ita esse accipiendum, ut genus in substantia in primo loco accipiatur.
Quodsi. Cum superius de genere satis egisset, videtur super- „o^Vis flue hie ipsum repetere, cum ait: sub assignato genere. Unde se
so excusat dicens quod sicut ius rationis exigit, ut genus definiretur per speciem, ita et species per genus.
Sic iunge: Repeto genus in definitione speciei, sed non sine causa, quia si, id est cum, nos assignantes, id est definientes, genus superius feeimus mentionem de specie dicentes: genus esse etc., simi-
25 liter definientes speciem de genere facere debemus. Unde hoc [quod]
si ibi bene factum est, et hie est propter eandem scilicet causam, quia
relativa sunt. Et hoc est. Nosse oportet quoniam genus alieuius est D°202i6
speciei et species alieuius est, scilicet generis. Et ideirco necesse est,
id est convenit, ponere et alterum in definitione alterius. Assiqnant B°etn'
p 2039 30 ergo. Quandoquidem oportet alterum assignari per alterum, ergo
sie definiunt speciem, facientes scilicet mentionem de genere. Quae
ponitur sub genere hoc, id est in sensu, quo dixi superius esse
sub genere. Et de qua genus. Ut et hoc sit definitio speciei, sup-
plendum videtur ,ut de supposita sibi proximo loco' propter indi-
85 vidua et ,in substantia' propter aeeidentia et alia multa. Si enim quaeratur: ,quid est album', vel rationale vel substantia vel corpus vel animal respondetur.
Amplius autem. Datis definitionibus, quae omnes includunt species, supponit eam quae solius est specialissimae speciei. In qua
40 cum ait ,differentibus numero', ,solo' et ,tantum' subintelligenda sunt ad exclusionem generis. Si enim ,tantum' apponamus per se sine
1 ad] a super scriptum in A 13 speciei] s. A 14 pro] per .4 14-15 tri- anguli Boeth. angula A 29 poii et A 31 quod A 32 ponuntur A 33 Et de] Idem A.
44 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'.
,solo' <,vel solo') sine .tantum', non valet. Nam et genus tantum prae- dicatur de differentibus numero, id est <non> de aliis nisi de diffe- rentibus numero. Quippe omnia quae genere vel specie differunt, numero quoque differunt, sed non convertitur. Et omnia quae genere differunt, specie, sed non e converso, Si enim etiam dicamus ,diffe- & runt solo numero' nee subintelligamus, ,tantum', hoc etiam generibus* convenit. Nam animal quoque de Socrate et Piatone praedicatur, qui solo numero a se differunt, hoc est non etiam genere vel specie. Unde ,solo' et ,tantum' simul ad unam generum differentiam coniungenda sunt. ,In quid' vero propria exeludit et quaedam alia, ut dialecticam, 10 grammaticam et, ut quibusdam videtur, hominem album, quando scilicet pro uno nomine sumitur. Nam ,<homo> albus', cum oratio est, ex- clusa est per ,illud' praemissum, sicut in definitione generis determina- vimus K Cum itaque quaeritur: ,quid est Socrates', non bene vel ,homo albus' vel ,homuncio' respondetur, cum haec in substantia nullo modo 15 praedicentur. Non enim homo albus peremptus corruptionem facit substantiae, cum scilicet albedine perempta homo albus peremptus sit nee tarnen ideo specialem statum, res quae alba erat, amittat, sed homo tunc quoque permaneat sicut ante. Praeterea sola <nomina> eorum quae in substantia praedicantur generaliter vel specialiter, in 20 quid praedicantur, ut supra in genere determinavimus 2.
Nota autem hanc interrogationem : ,quid est Socrates', vel: ,quid est homo', dupliciter aeeipi posse, ut videlicet modo ,quid' quasi prae- dicati loco sit, modo quasi subiecti ; praedicati quidem, ac si dicamus : ,quid est homo', id est ,quae essentia inhaeret' ; subiecti vero loco 25 ita: ,quid est homo, cui scilicet essentiae inhaeret homo'. Sive autem loco praedicati positum praedicatum aliud requirat sive loco subiecti aliud subiectum reddi, semper speciem vel genus responderi exigit, sive etiam obliquum ponatur hoc modo: .quid vides' ,hominem'.
Sed opponitur, cum quaeritur: ,quid currit', et respondetur: ,homo 30 currit' vel ,equus currit', quia ,currit' in quid praedicatur, id est ad inter- rogationem faetam per [inj ;quid' redditur. Sed profecto non est dictum simpliciter ,in quid', sed ,in eo quod quid sit', id est ad interrogationem, in qua .quid' quasi praedicatum per substantivum verbum copulatur.
Nota autem, quod in sequentibus Boethius supra illum locum: 35 7r | Extrema autem unam habent habitudinem etc.3, ubi hanc differen- tiam generis ad speciem ponit, quod species individuo uno, ut phoenix scilicet, contenta esse potest, genus vero numquam una specie4, has quoque species vocat, quae unum tantum habent individuum et eas quoquead speciei definitionem retorquet, ubi scilicet ipse Porphyrius 40
19 nomina addidi cf. supra p. 36 23 20 praedicantur1] ponuntur A generat sp. A 31 praedicatur] por A 40 ubi] ut A
1 Cf. supra p. 36^-8 2 cf. supra p. 3623 3 Boeth., I. c, p. 212 7-8. * Boeth., I. c, p. 2153.
1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 45
in sequentibus eandem repetit definitionem specialissimi dicens: ,et quod de pluribus et differentibus numero' etc. *. Ait enim propter huiusmodi species sie2: ,Quod diximus de pluribus differentibus nu- mero speciem praedicari, duobus id recte excusatur modis, uno qui-
5 dem, quia multo plures sunt species quae de numerosis individuis praedicantur <quam hae quibus unum tantum individuum videtur esse suppositum, dehinc hoc quia multa seeundum potestatem dieuntur, cum actu non semper ita sint,> ut risibilis homo dicitur, etsi non rideat, quoniam ridere potest. Ita igitur recte species de numero differentibus
io praedicatur; nihil enim minus phoenix de pluribus phoenieibus praedi- caretur, si plures essent, quam nunc, quando unus esse perhibetur etc.* In quo tarnen ipse Boethius nee bene secum neque cum Porphyrio constans videtur. Ipse namque Porphyrius in sequentibus3 filium Sophronici individuum dicit, si solus ei Socrates sit filius, licet Sophro-
15 nici filius in natura de pluribus praedicetur, quemadmodum phoenix. Quippe sicut plures phoenices esse possunt, ita et plures filii Sophro- nici. Ipse etiam a se dissidere raticnabiliter videtur, si ,praedicari de pluribus' seeundum potentiam, non seeundum actum continentiae multo- rum aeeipiat. Sicut enim phoenicem praedicabilem de differentibus
so numero dicit, quantum ad naturam, ita et genus etiam ad unam spe- ciem reduetum praedicabile est de differentibus numero in quid. Unde et tunc quoque est genus, quando ei definitio generis aptatur, quod tarnen ipse Boethius negat.
Quid igjitur dicemus, ut et rationale teneamus et utriusque
85 auetoritatem servemus? Nihil profecto .praedicari de pluribus', id est universale, Porphyrius aeeipit, nisi quod multa actualiter continet. Unde et phoenicem sicut filium Sophronici propter unius tantum rei continentiam individuum intelligit. Boethius tarnen ,praedicari de plu- ribus' largius aeeipiens haec quoque universalia dicit seeundum com-
30 munem impositionis causam, quae ad plura se habere possunt, et ea quoque recte praedicari de pluribus astruit, quod licet Porphyrius non dicat, nee tarnen negat. Et ratio quidem videtur, ut non ita singu- lare phoenix dicatur, sicut hie phoenix, etsi eiusdem penitus rei unicae sint nomina. Quippe ,phoenix' non ita personaliter rem determinat,
35 sicut ,hic phoenix' neque homo, si ad unam tantum personam ceteris omnibus peremptis reduceretur, sententiam immutaret nee personalem discretionis significationem assumeret, sed simpliciter semper animal rationale mortale proponeret. Porphyrius autem personale quidem esse concedit phoenicis nomen seeundum significationem discretionis,
4 id Boeth. ad A excusatur habent mulii codd. cf. lect. var. ed. Brandt 219 v. 9 6 quam — 8 sint addidi ex Boethio 13 Porphyrius] prior A 22 ei] etiam A 26 Porph.] p h A 33 rei] res A 35 sil etiam A
1 Boeth., I. c, p. 21610. 2 Boeth., I. c, p. 219 8.
» Boeth., I. c, p. 23118-19.
46 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'.
quod tarnen vult esse singulare secundum unitatem praedicationis, diversus quidem a Boethio, non adversus 1, cum aliter definitionis verba hie, aliter ille aeeipiat, quam quidem definitionem in Topicis suis Aristoteles inducit2. Non enim Boethius dicit Porphyrium sie aeeepisse, ut ipse aeeipit, sed ad hunc sensum definitionis verba 5 aecomodari posse ostendit. Qui etiam illud quod ait genus contentum una specie non posse consistere, magis secundum aliorum opi- nionem aeeepisse videtur, quam secundum suam sententi- am3. Aut fortasse in definitione generis .praedicari de pluribus' quantum ad actum continentiae tantum aeeepit, non quantum ad naturam. 10
Notandum vero, quod haec definitio speciei specialissimae data est secundum inferiora individua, non secundum relationem specialitatis ad genus. Unde non necesse est speciem generis esse, cuicumque haec definitio aptetur. Sola namque albedine permanente ceteris qualitatibus destruetis animali tota conveniret definitio nee 15 tarnen species esset, cuius genus diversas species continens non in- veniretur. Quantum ad actum tarnen quaelibet specialissima species genus aliquod habet naturaliter saltem generalissimum. ,Naturaliter' autem dieimus, quia saepe impositis specialibus nominibus generalia deficiunt vel e converso. Unde imposito generali nomine specialibus 20 deficientibus non minus tarnen in natura genus est, quamdiu res ita differentes continet, ut in natura suae substantiae causam habeant, secundum quam species possent imponi.
Hoc etiam attendendum, quod haec speciei definitio secun- dum eorum sententiam, qui res proprie universales dieunt, 25 non omnibus specialissimis aptatur. Quippe albedo quam rem communem. dieunt et speciem simul et aeeidens concedunt, non tantum de diffe- rentibus numero praedicatur, verum etiam de margarita et cygno Quod si in definitione subintelligitur ,ut species', ac si dicamus: quod ut species praedicatur etc., superfluit ,in quid'. Sed fortasse sie melius so ordinatur definitio, ut post praedicari statim intelligatur: ,in quid', hoc modo: Species est, quod praedicatur in quid de pluribus etc. Quod
15 con venire A 25 dieuntur A
1 Petr. Abael., Epist. XL (Adversus eos qui ex auetoritate Bedae arguere conantur Dionysium Areopagitam fuisse Dionysium Corinthiorum episeopum et non magis fuisse Atheniensem episcopum.) PL 178, 341 B: .Ponamus itaque singulorum verba ac deinde consideremus, si non solum diversa, verum etiam invicem adversa sibi sint . . .' Sic et Non, PL 178, 1344 C. De historia huius formulae cf. De Ghellinck, Le mouvement theologique du XII. siede, Paris 1914, p. 351—55.
2 PL 64, 913 AB.
s Petr. Abael., Sic et Non {PL 178, p. 1344 A): ,Quod vero philo- sophi quoque pleraque iuxta opinionem aliorum magis quam iuxta suam pro- ferebant sententiam . . .'
1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 47
tarnen in definitione generis non ita construehdum videtur, ut praepo- natur ,de pluribus etc.' Quippe .differentibus specie' iam ad exclu- sionem propriorum non poneretur, quae iam scilicet per ,in quid' praepositum essent exclusa. Poterit tarnen fortasse dici, quod non 5 dicat Porphyrius .differentibus specie' poni ad exclusionem proprio- rum, sed facere tantum differentiam a propriis. Multa enim in defini- tionibus ponuntur, quae ab aliquibus differentiam faciunt nee tarnen ad differentiam eorum ibi ponuntur. Veluti in definitione animalis, quae est substantia animata sensibilis, sensibile ad differentiam lapidis
10 non ponitur, qui iam per .animatum' exclusus est, cum tarnen animal per .sensibile' quoque a lapide differat. Similiter cum per ,differre specie' genus a proprio differat, non tarnen ad hoc ponitur, sed gratia specialissimorum tantum proprium inducitur, ut scilicet ostendatur per simile genus a specialissimo differre sicut et a proprio, quod speciei
15 est aequale. At vero cum in specie solas voces aeeipimus, non est ordo transponendus, quia hoc nomen .albedo' tantum species est, non hoc nomen .album', quod de differentibus specie dicitur.
Sed haec quidem assignatio. Dividit hanc descriptionem speciei <522' °n a ceteris, quas praemisit, quod scilicet illae omnes includunt species
20 tarn subalternas quam speciales, hae vero solas specialissimas. Assignatio, id est descriptio. Planum autem K Fecit mentionem spe- cialissimis et non specialissimis speciebus, sed hoc ita planum fiet, quae scilicet sint specialissimae quae non. In unoquoque. Nota prae- dicamentum duobis modisaeeipi, simpliciter, scilicet in designatione
25 generalissimorum, quae teste Boethio2 ideirco Aristoteles praedi- camenta vocat, quod de ceteris praedicentur, et in collectione, scilicet in designatione cuiuslibet generalissimi cum sibi suppositis inferioribus, sicut hie Porphyrius docet. Quod ait generalissima pluraliter, sie est aeeipiendum: aliquod de generalissimis, sicut cum
so dicitur: locus ab oppositis, id est ab aliquo oppositorum. Si autem sie dicamus ,in unoquoque praedicamento', hoc est in tota collectione omnium simul praedicamentorum, pluraliter quidem generalissima possumus aeeipere. Nam fortasse in singulis praedicamentis media non sunt, sicut in Ad aliquid videtur, quod alias ostendemus,
35 propter quod scilicet ipse Porphyrius in sequentibus dicet: Si plura sint media in subalternis3. Est autem. Generalissimum describit dicens illud esse genus supra quod etc. Nisi enim genus praeponas, enti et multis aliis conveniret. Specialissima* etc. Nota haec no- mina generalissimum et specialissimum quasi superlativa esse a ge-
13 specialissimis A
1 Boeth., I. c, p. 203 13. 2 Boeth., I. c, p. 207*.
3 Boeth., I. c, p. 231 10 ,et subalterna'; ,et de subalternis' varia lectio.
* Boeth., I. c, p. 205 n .specialissimum'; specialissima lectio varia.
48 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'.
nerali et speciali, ac si inferius genus dicamus generale, medium ge» neralius, supremum generalissimum. Similiter species superior spe- cialis, media specialior, infima specialissima dicitur. Sit autem. Ex- empla de praedicamento substantiae ponit. Substantia est quiddam. ,Quiddam' per excellentiam dicit, quiadignius id est ceteris, quae continet, 5 et prius naturaliter. Vel ideo ,quiddam' dicit, ut simplicitatem senten- tiae eius ostendat. ,Animatum corpus- vel .rationale animal', ut species sint, composita nomina intellige. Et qui sunt particulares homines, id est particularia nomina hominum.
Solet hoc loco quaeri de hac divisione substantiae <secun- 10 dum) quam alia corporea, alia incorporea, quae hie solet adscribi, utrum sit sufficiens. Quod non videtur propter hominem compositum ex anima et corpore, quippe ipse nee corporeus nee incorporeus est, alioquin corpus simul esset spiritus vel incorporeum. Sed profecto corpus et spiritus simul neque corpus sunt neque spiritus. Si enim 15 corpus et spiritus corpus essent, item corpus et non corpus essent corpus, et ita vel animatum vel inanimatum. Quod si utrumque ani- matum est, simul per animam vivificantur, quod falsum est, cum solum corpus anima vivificet. Amplius. Si est animatum, vel sensi- f. 7v bile vel insensibile; quod si sensibile, tunc est animal, | et ita mortale 20 vel immortale. Quod si mortale, vel tale mortale, quod quandoque moriatur, vel tale, quod numquam morietur. Sed si quandoque mo- rietur, quandoque erit mortuum, et ita vel homo mortuus vel aliud. Quod si homo mortuus utrumque erunt simul corpus et anima, utrum- que erit cadaver, quod aperte falsum e$t. Si quis autem dicat corpus 25 et animam mori nihil aliud esse quam ea separari ab invicem, tum utrumque separatum ab altero utrumque mortuum dicetur, et ita anima, cum tarnen eam immortalem omnino constituant philosophi et solum corpus mori velint, quia nihil est aliud mori quam exstingui recedente anima, qua vivificabatur. 30
Sunt autem qui praedietam substantiae divisionem per corpo- reum et incorporeum sufficientem esse de simplici substantia, id est ea quae una res est per naturam, dieunt, hominem vero compositum non unam substantiam vocant, sed multiplicem, id est multas pluraliter dieunt, sicut hunc hominem et hunc asinum; qui simul aeeepti neque 35 rationale sunt neque irrationale, sed utrumque simul, cum tarnen animal simpliciter aeeeptum per rationale et irrationale sufficienter dividatur. Nos tarnen unam rem per naturam hominem compositum dieimus, qui solius operatione naturae in unam penitus personam unitur, teste autem Boethio in libro de Trinitate1. Unde et 40
2-3 specialis] specialia A 3inferma.4 7 Aiatm.4 18 animam] ani- matum A 26 tum] cum A 40 uniuntur A 1 Boeth., De Trin. c. II. PL 64, 1250 C.
1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 49
Anastasius1 ad unitatem personae Christi ex divinitate et humani- tate coniunctae similitudinem ex unitate compositi hominis inducit dicens: ,Nam sicut anima rationalis et caro unus est homo, ita deus et homo unus est Christus.' Cum ergo homo compositus una sit per
5 naturam substantia, nullo modo per corpoream et incorpoream sub- stantiam dividi sufficienter volumus, nisi quis forte incorporeum infini- tum corporei intelligat, id est ,non — corpus', quod hominem compositum continet. Sed nee ipse Porphyrius hanc divisionem ponit, quod sub- stantia alia corporea, alia incorporea, sed una praedicamenti catena
10 sunt, quod ad ostendendum propositum sufficit, quae scilicet specia- lissima sint, quae non.
Et omne. Probat a toto, quod homo est specialissimum, quia omne proximum ante individua. Individua vocat hie praedicamenti, quae scilicet propter diseretionem substantiae tantum imposita sunt,
15 nulluni aeeidens notantia, ut est hoc anima! vel hie homo vel Socrates, quippe hoc album vel hie homo albus hoc non habet. Proxima ante individua ea dicit, quae eis ut superiora praeiacentia magis similia sunt ipsis ex modo significationis. Cum enim ,Socrates' hoc corpus in tota substantia sua denotet et personaliter determinet, quia ei soli
20 convenit, magis ex modo significationis species ei similis est quam aliud vocabulum, quae scilicet totam eins substantiam ita continet, ut personali tantum discretione ab eo differat. Nihil quippe .Socrates' de forma aliqua vel de natura determinat, nisi quam ,homo' denotat, sed in modo tantum personalis discretionis ab eo differt. Hoc autem
25 modo Aristoteles in Substantia3 propinquiorem primae substantiae speciem dicit quam genus. id est magis ad significationem eius accedere. Si quis autem opponat animalis nomen proximum esse ante in- dividua: ,hoc animal' et non nomen hominis, fallitur, immo magis homo ad significationem huius nominis, quod est hoc animal, accedit, licet
30 hoc animal nil de natura hominis determinet. Quanto enim homo pauciora nominet quam animal, tanto minus confusam significationem habet et magis ad nominationem personalem cuiuslibet individui accedit. Quemadmodum igitur. Quandoquidem omne quod est proximum o,, ]5 ante individua, est solum species. Igitur homo erit solum species etc.
35 Quod a simili quasi per contrarium ostendit ita, quod quemadmodum substantia generalissimum, quia species non habet supra se, sie homo specialissimum, quia speciem non habet post se, sed sola individua. .Sola' ad exclusionem speciei dicit. Individuum. Vere individua sunt post hominem, quia ista, et unde hoc, assignat, quia scilicet ista sunt
6-7 infinite corpori A 9 unam praedicamenti catenam A 16 non]
nomen A proximo A 34 solum. Species A sola Boeth.; sed cod. R: solum 38 individuum sunt A
1 Symbolum Athanasianum 2 Boeth., In Categ. Arist. PL 64, 186 B. Beitr. XXI. Geyer, Abaelards philos. Schriften. 4
50 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus*.
individua. Et hoc est: Individuum enim est etc. Quae vero sunt. Homo tantum est species, substantia tantum est genus. Sed ea quae sunt in medio, utrumque sunt, scilicet genus et species. Quare haec, scilicet media, duas habent habitudines, quia scilicet istas duas gene- ralitatem et specialitatem, eam scilicet quae est etc. Extrema vero. 5 Extrema vocat de habentibus has duas habitudines generalissimum et specialissimum. Quid am autem hinc coniciunt individua non esse de praedicamento volentes Porphyrium extrema praedicamenti hie assignare et adhaerentes huic nomini praedicamentum, quod a prae- dicatione dicitur, cum a prima substantia nulla est praedicatio. Quibus 10 cum dicitur, quod individua Porphyrius quoque supponat, gratia ostendendae praedicationis speciei ea induci dieunt, non quod ea Porphyrius de praedicamento esse velit <ut> partes. Boethius1 vero ideo specialissima dicit extrema, ^quod quodammodo et individuis posita sint, quia plura contineant quam singula individua, quae quo- 15 dammodo posita sunt nulli quantum ad significationem substantiae, quia scilicet nulla sequuntur propter naturam substantiae demonstran- dam inventa scilicet, cum individua propter personalem discretionem tantum sint imposita. Unde tota substantia individui sui species dici- tur, quia scilicet nullam vel naturam vel formam individuum notat, 20 quam species non contineat. Nam generalissimum. Unde extrema unam tantum habent habitudinem, quia tarn generalissimum quam specialissimum. A partibus. Et primum de generalissimis ostendit et postea de specialissimis supponens. De generalissimis : et omne, quod scilicet genus supra se non habeat, cum sit supremum etc. Cur autem 25 supremum, deinde aperiemus. Sed etiam individuorum. Dixi, quia species non habet eam de his habitudinibus, quae est ad inferiora, sed tarnen [ad] individuorum etiam quodammodo dicitur species, quod statim determinat, id est continens individua. Hie enim species non est sumptum a specialitate, quae erat una habitudinum, sicut quando 30 dicitur: species generis, sed est sumptum a continentia. Determinant ■T <?ui e generalissimum. Quandoquidem extrema unam habet habitudinem, media vero duas, ergo philosophi describentes extrema unam tantum eis assignant habitudinem, mediis vero duas. A causa. Et quod de pluribus. Data definitione specialissimi seeundum relationem superioris »5 repetit aliam seeundum continentiam inferiorum. Ea vero etc. Pro- prietatem mediorum assignat seeundum utramque habitudinem eorum.
3 scilicet] sed A 5 est] sunt A 9 10 ad praedicationem A prae- dicando.42 & praedicando L 11 supponat A% superponat A 12 dieunt A>L deberent A 13 esse A%L om. A 15 contineat A quae] et A 16 quantum A2 qr? A 17 nulla] in illa A 22 post habent add. A u quam] quia quod A 24 suppones A 27 ab inferiora A 28 ad delevi sec. Boeth. 30 sumptum] subi A et. v. 31 habitudinem A 35 specialissimi seeundum] specialissimis A .
1 Boeth., In Porph. ed. H, l. c, p. 215U-16.
p. 216 «
1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 51
Et unum quodque. Ne viderentur esse genera ita et species ea quae in medio sunt, quod illud quod genus, non esset species, ostendit ea utraque esse, sed non eodem respectu. Ea quae sunt. Dixit indefi- nite ea quae sunt in medio, esse subalterna, quae repetit, ut de omni-
5 bus ostendat, quae sunt, scilicet a specialissimis usque ad genera- lissima. Vel ideo etiam repetit, ut quandam similitudinem ostendat inter praedicamenta et familias, id est generationes, quod videlicet quem- admodum in familiis Ultimi dicuntur eisque cognatione iunguntur, ita in praedicamentis inferiora superioribus per praedicationem mediorum
io conectuntur. Nam quia homo animal est et omne animal substantia, <homo> quoque substantia esse monstratur, et quia Agamemnon est de genere Atrei, Atreus de genere Jovis, ipse quoque Agamemnon a Jove descendere cohvincitur. Et ultimum Jovis, Jovis est filius scilicet. ,Jovem, inquit Boethius1, pro reverentia numinis posuit ulti-
15 mum. Nam quantum ad veteres theologos Jupiter refertur ad Saturnum, Saturnus ad Caelium, Caelius vero ad antiquissimum Opbionem ducitur, cuius Ophionis nullum principium est.'
Sed in familiis. Ne propter similitudinem ascensus datam inter D ggQÜ praedicamenta et familias videantur diversa praedicamenta ad unüm
20 genus posse reduci, sicut diversae familiae ad unum patrem, ideo hoc removet per ens, id est de quo magis videretur, quod genus omnium esset, quia scilicet de omnibus praedicatur. Sic iunge: in suprädicto conveniunt familiae et praedicamenta, sed in hoc differunt, quod in familiis diversis homines plerumque reducuntur ad unum principium, id
25 est ad unum patrem. Sed quare plerumque, id est aliquando, cum omnes
generationes ad unum, scilicet ad primum hominem, reduci possunt?
Ad quod respondemus, quia reduci generationes non vult,
nisi quamdiu certi gradus consanguinitatis computari possunt vel per
patres, per filios, nepotes, cognatos. Praesens vero hominum ge-
30 neratio ab Adam iam valde est remota, ut nulli sint in ea qui certum cognationis gradum ad ipsum habeant. Vel ideo .plerumque' dicit, quia defuncto patre iam ad eum reduci non possunt, quia iam nee pater dicitur. In generibus autem et speciebus, diversorum scilicet praedicamentorum, | non sie se habet, quod scilicet sicut illi ad unum f. 8r
35 patrem, ita haec ad unum genus reducuntur. Habet, subaudis: rei veritas, vel potius impersonale sit, sicut ,est' verbum aliquando iuxta illud Prisciani2: ,Est quando Aeoles.' Neque enim. Probat diversa
3 eadem A 11 homo addidi, lacuna in A 12 Jovis] ignis A
13 a Jove] ai 9ve A 16 Caelium multi codd. Boeth. Caelum editor 18 rtda- tam A 34 quod] quia A
1 Boeth., I. c, p. 221 10.
2 Prise, Inst.gramm. ed. Hertz I 15 u: Est tarnen quando idem Aeolis inveniuntur pro duplici quoque consonante digamma posuisse.
4*
52 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus'.
praedicamenta non habere idem genus, quia scilicet non habent hanc vocem ,ens' genus, de quo magis videretur, cum scilicet de Om- nibus praedicetur. A maiori secundum visum vel a partibus vocis sie: quia neque ens neque aliam vocem. Sed quia de ente magis vide- batur, demonstrat dicens ipsum non esse genus omnium <in> praedi- 5 camentis positorum. Quod statim quasi a relativis ostendit dicens: Nee omnia sunt eius generis, secundum unum scilicet genus, ita quod unum supremum genus habeant omnia. Vel a toto potest esse ostensio, quod ens non habent commune genus, quia nihil. Quod statim aueto- ritate Aristotelis probat dicens: quemadmodum dicit Aristoteles. 10 Sed potius sunt posita etc. Potius sunt decem genera diversorum quam unum omnium. Dictum est, id est ostensum est per instruetionem ex dictis Aristotelis, qui tamquam diversa genera decem genera omnium sermonum significantium aperit. Qui etiam in Ad aliquid1, ubi priorem definitionem correxit, quia ex ea sequebatur res unius 15 praedicamenti supponi alteri, quodammodo insinuavit ex diversitate naturae eorum diversa praedicamenta ad unum genus non reduci, sed magis ex inscriptione tituli quae est de decem praedicamentis, id est de decem primis generibus. Prima decem genera. Principia aliorum nominum etiam prima dieuntur haec decem nomina pro eo, 20 quia omnium aliorum tarn generum quam specierum significationes in his decem nominibus ineipiant. Quippe corpus hoc nomen idem propo- suit quod substantia corporea, animalis vero idem sentit quod substantia corporea animata sensibilis, homo autem quod substantia animata sensi- bilis rationalis mortalis. At vero horum decem nominum significationes 25 a se ipsis sunt nee in aliis nominibus neque res alterius nominis in se tenent. Cum enim ens partieipium inflexum ab ,est' verbo Boethius2 dicat, unde tempus significat, oportet quoque substantiae nomen designaret, si sententiam entis teneret. Cum ergo haec decem nomina in aliis per significationem inclusa sint, quasi principia eorum dieuntur, 30 quorum videlicet sensus quodammodo conficiunt, et prima, cum ali- unde ipsa sententiam non contrahant. Unde eorum refellitur sententia qui in nomine substantiae generalissimae suseeptibilitatem contrario- rum volunt intelligere. Alioquin primum non esset in significatione, cuius significatio aliunde descenderet. Vel si omnia. Post auetori- 35 tatem Aristotelis supponit eiusdem rationem, quare ens non esset genus aliorum commune, dicens: vel inquit, id est Aristoteles, si
12 quam] quod A dictum est om. Brandt, cf. n. 16 in runetionem A 14 significentur A 22 ineipiantur A cf. p. 55, v. 2 26 vel res neque
alterius A 27 obest A 32 sententia] anima A 33 generalissimi A
36 quare] qua si A ens] eis A 37 communem A vel id est inquit
Aristoteles A
1 Boeth., In Categ. Arist. PL 64, p. 235 A.
2 Boeth., In Porph., ed. I. I c, p. 74 15.
1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 53
quis omnia vocet entia, non est genus ad illa. Quod statim per de- structionem consequentis et antecedentis probat dicens : Si enim etc. cum vero. Assumptio est subintellecta prioris et sequentis, qua dice- bat: si non praedicatur univoce, non est genus, ac si dicens ita assu- 5 meret : Sed non praedicatur univoce. Quod patenter ostendit, cum ait ipsa praedicamenta communicare tantum in hac voce ens sine ratione sub- stantiae eius communi, hoc est cum solum nomen commune habeant et non aliquam eius definitionem datam in substantia. In substantia autem data est ea definitio, quae in substantia praedicatur, cum videlicet
10 sententia definitionis in subiecto, de quo ipsa definitio dicitur, conti- netur, ut definitio animalis vel rationalis de homine vel Socrate in sub- stantia sicut earum definita, animal scilicet et rationale. Unde in sub- stantia homo vel Socrates ipsa dicuntur, albus vero cum de homine praedicatur vel de Socrate, in substantia non dicitur, quia sensus eius
15 in vocabulo hominis non continetur, quippe homo nil de albedine vocat. Cum itaque omne genus de specie vel individuo in substantia prae- dicatur, ita videlicet, quod suus sensus in illis concludatur, substantia vero vel qualitas nil de sententia entis denotat, ut supra diximus, non potest ulla definitio data secundum nomen entis in substantia de prae-
20 dicamentis praedicari. Unde entis nomen Aristoteles ad praedica- menta univocum non appellat, sicut nee album univoce de subiectis substantiis praedicari vult, non quia habeat diversas definitiones, sed quia non habet communem substantiae rationem ad primas substantias, rationem definitionis, id est rationem intransitive, quae sit definitio, quam
25 videlicet ipse inPraedicamentis1 rationem substantiae vocat, scilicet in substantia praedicabilem, ut determinatum est.
Sunt autem, qui vocabulum entis ita aequivoce praedicari velint de praedicamentis, ut ita multiplicem sensum habeat quod cum dicitur: substantia est substantia, et quantitas est quantitas, qualitas est qua-
30 Utas et similiter de ceteris praedicamentis, praedicamentum genera- lissimorum singulorum significationem tenet. Nobis autem haec multi- plicitas non placet, sed idem ubique dicens in eo tantum ad praedica- menta non esse univocum dicitur, quod [cum] ens communem rationem substantiae ad illa, ut determinatum est, <non> habet atque ideo eorum
35 genus esse non potest.
Hinc etiam nullius genus esse convincitur, quod scilicet non in quid praedicatur; nil quippe quod ipsa interrogatione perpenditur, constans esse interroganti debet ad eam responderi; haec autem in-
1 essentia A 3 sequentis] se A 11-12 in subiectum A 12 in a manu posteriore additum in A 19-20 praedicare A 23 post rationem add. A in .28 quod] quae A 29-30 est qualitas 2XinA 32-33 prae- dicamenti A 36 quod] quidem A non] de A 37 quod] quam A 38 re- spondi i A
1 Boeth. In Categ. Arist. PL 64, p. 163 C.
54 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'.
terrogatio: ,quid est', rationabiliter non fit nisi ab eo qui iam credit rem eam existere, de qua quaerit. Cum itaque quis quaerit de aliquo, quid sit, certum ei esse iam debet, quod existat. Unde ens ei re- sponderi non convenit.
Probat etiam Boethius super hunc locum1, ea scilicet ratione 5 id quod dicimus per ens, praedicamentorum genus esse non posse: ,Unius enim rei duo genera esse non possunt, nisi alterum alteri sub- iciatur. Ac si duo sibimet ita aequalia sunt, ut numquam alterum alteri supponatur, haec utraque eiusdem speciei genera esse non pos- sunt. Ens igitur atque unum neutrum neutri supponitur. Si igitur 10 quoniam ens de omnibus praedicatur, omnium genus erit, et unum similiter. Sed unum atque ens demonstratum est minime alterum alteri praeponi. Duo igitur aequalia singulorum praedicamentorum genera sunt, quod fieri non potest.' Sed in hac quidem ratione Boethii istud contradicendum videtur, quod <dicit> unius rei duo genera esse 15 non posse, nisi alterum alteri subiciatur, cum scilicet animal rationale et animal mortale homini sint genera et neutrum sit sub altero, nisi forte esse sub altero large accipiat, scilicet pro supponi quacumque praedicatione alteri, scilicet ita, ut ab eo aliqua rerum continentia sit diversum, sicut .rationale mortale' quodammodo subicitur et quaedam 20 continet quae ,mortale' non includit. Illud etiam fbrtassis calumniam habet, quod ait aequalia genera non posse eiusdem esse <speciei>. Nam fortasse substantia sensibilis et corpus sensibile quodammodo diversa sunt genera et aequalia sicut animal rationale mortale et animal gressibile bipes diversae sunt quantum ad signiflcationem spe- 25 ciei, sed non oppositae et cum sint aequales in nominatione, sunt in sententia diversae. Sed fortasse si ad vocum impositionem magis, quam ad naturam rerum hoc quod ait Boethius referamus, absolve- mus eum dicentes scilicet nulla generalia vocabula quae aequalia fuerint inventione, adhuc habuisse, non tarnen hoc natura rerum recusante, 30 sed magis impositione nominum deficiente.
Notandum vero quod haec denaria praedicamenta nullam vim ex natura rerum contrahere videntur, ut videlicet secundum rerum naturam non possent vel plura esse vel pauciora. Sed fortasse cum proprietatem inventionis decem generum diligenter attendamus, se- 35 cundum eam decem generum multitudinem bene esse institutam in-
2 itaque Ao ita A 5 eas ratione A 8 Ac] At editor Boeth. Ac A et cod. R Boeth. 9 genera Boeth. generi A 14 quod Boeth. quam A prae- ponitur editor Boeth. praeponi A et codd. LH Boeth. 15 dicit addidi, la-
cuna in A 19 alteris ita A 22 speciei addidi sec. Boeth. 29 seil.] s; A 31 difheiente A 32 post praedicamenta lacuna in A, sed nihil
deesse videtur 34 cum] i A 36 bone A
1 Boeth., In Porph. ed. II l. c, p. 224 K
1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 55
veniemus, in quibus, scilicet decem generibus, omnium aliorum, taüi generum quam specierum, significationes incipiant quasi in supremis eorum principiis.
Decem quidem. Confirmavit ratione et auctoritate Aristotelis 225 "10
5 decem esse generalissima. Illud idem repetit, ut addat et ostendat, quod licet generalissima certum numerum habeant, specialissima sub certo non clauduntur. Quod fortasse inde videretur, quod eundem, nu- merum habitudinum illi superius assignaverat dicens : .Exstrenia unam habent habitudinem.' Ne ergo videretur, quod quemadmodum haec
10 in quantitate habitudinum conveniunt, cum singula unam tantum ha- beant habitudinem, ita etiam | in numero convenirent suae multitu- f. 8v dinis, ostendit numerum istorum non esse definitum, sicut est illorum, quae sunt genera decem. Individua vero omnino infinita dicit. Nota verbum ,infinita' duobus modis accipi posse, vel quantum scilicet ad
15 naturam, ut tanta dicatur multitudo, quod nee in natura sit numerus definitus, quod pessimum est inconveniens, vel quantum ad hominum cognitionem, ut est arena maris, quae licet in natura suae essentiae certas habeat metas, numerus tarnen lapillorum homini non est de- finitus. Et hoc modo individua dicit esse infinita, specialissima vero
20 non dicit infinita, sed negat esse in numero definito, aliud quidem in- tendens per .infinita', aliud per ,non finita'. Per ,non definita' enim tantum removet certitudinem numeri a nostra cognitione, per .infinita' vero, cum idem innuat, hoc insuper denotat contingere ex mutatione significationis singularium vocum, quae modo scilicet significationes sunt
25 rerum, dum ipsae permanent, modo non. Unde speciaiissimorum, et ceterorum universalium non est variabilis significatio, quia si quaedam substantiarum pereant, in significatione aliquorum permanent, cum sint multorum communia.
Notandum haue infinitatem ad omnia individua non reduci,
30 sed maxime ad separabilia aeeidentia et ad animata, quae frequenter pereunt. Individua vero lapidis vel animarum permanere semper vi- dentur. Sed fortasse dicitur quod quemadmodum individua quaedam contingit deperire atque ideo per ea dividendum [est] non est, ita et quaedam specialissima, quibus tarnen dividere relinquit. Nam rosa et
35 lilium non semper permanere videntur, nisi forte quando apud nos non sunt, apud alios esse dicantur pro natura terrae et tempore caeli. Si quis itaque dicat figurative sie species semper permanere in sua significatione per aliquam rem subieetam, poterit obiectionem [ubi- cumque] utramque effugere. Qui vero infinita esse individua hinc
40 quoque notabit, quoü maxime variabilia sint, pro eo scilicet quod fre- quenter pereunt speciebus permanentibus, species vero numquam sine
15 tantum A 20 quidem] quam A 24 quomodo A significante A 29 Nota tarnen dum A 37 figurat A,
56 Peter Ibaelards Logica Jngredientibus'.
istis decidunt, poterit rationem Piatonis in eo fulcire quod cum et plura sint individua speciebus et magis instabilia, ideo praecipue divisionem fieri inhibuit, considerans scilicet eorum multitudinem multo ampliorem et magis in significatione instabilem. Praeterea in descensu a generalissimis ad specialissima, quem praecepit fieri per 5 media, non est umquam dividentium specierum infinita multitudo, cum - videlicet unumquodque genus, sicut in Divisionibus1 dicitur, duas proximas species habere naturaliter habeat, quibus sufficienter divi- datur. At vero ad divisionem speciei duo individua ita non sufficient, sed quot sint, enumeranda. 10
Specialissima vero in numero quidem quodam sunt. Haec simi- liter habent numerum suum, sed non infinitum. Individua autem in- finita sunt, quia scilicet non definita sunt, quemadmodum specialissima simul anima collecta, et maxime instabilia in significatione sua, ut minus in ea possint cognosci. Quapropter quia ita infinita sunt indi- 15 vidua, iubet Plato terminari divisionem in specialissimis et non porrigi ad individua. Et hoc est: hominem descendentem a generalissimis ad specialissima dividendo iubet Plato quiescere in ipsis, scilicet spe- cialissimis. Locus est a causa, quia scilicet infinita sunt individua. Quam etiam causam mox supponit dicens : Infinita, inquit, scilicet 20 Plato , relinquenda sunt. Et quare relinquenda? Quia scilicet inquit non posse fieri disciplinam eorum, id est doctrinam per ea quae et tarn multa sunt et non stabilia, ut videlicet antequam perficeretur divisio, multa iam perirent, per quae dividere vellemus.
Sed quaeritur, quomodo Boethius in Libro divisionum2 25 hanc divisionem nos doceat et tractet quae est speciei per individua, cum Plato eam reprobet.
Ad quod respondemus, quod non omnia, ut diximus, indi- vidua instabilia sunt in significatione, sed quoniam ipse Boethius exemplum de instabilibus quoque supposuit, hoc est de individuis ho- 30 minis, dicamus eum hanc divisionem maxime quantum ad naturam tractare, Platonem vero eandem quantum ad actum variationis re- probare. Non enim tarn debilis est hominum natura, ut non fortasse possit divisionem exspectare. Vel .in natura' dicimus, quia omni tem- pore species divisa in natura certum numerum individuorum habet. 35 Praeterea sie possumus individua colligere, ut facilis sit divisio, sicut et ipse Boethius facit dicens: hominum alii sunt hi, qui sunt in Eu- ropa, alii qui sunt in Asia. Plato vero negat fieri, cum singula indi- vidua computantur. Descendere autem. Non solum de quiete Plato
3 inhabuit A 6 nunquam A sufficient A 11 vero inde quia quic-
quid sunt A Haec] hoc A 12 autem si f. sunt A definitura A 13 non] ne A 14 maxime] proxime A
1 Boeth., De divis. PL 64, 877 C - Boeth., De divis. I. c., p. 877 D.
1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 57
instruit, verum etiam de ascensu. Et hoc est: Jubet Plato dividentem speciäcis differentiis descendere per media, hoc est per genera sub- alterna, quae scilicet genera, ut contra se poni possint in eadem divi- sione tamquam opposita, habent ex significatione differentiarum prae-
s cipue. Cum enim singulae species in sententia superioris generis, quam in se habent, non discrepent, in sensu oppositarum differentiarum, quem etiam continent, maxime oppositae esse monstrantur. Et hoc est: ipsum [in] dividentern, id est volentem dividere, iubet descendere per media, scilicet genera, specificis differentiis, id est secundum vim
10 specificarum differentiarum, quae videlicet, quia maxime sunt oppo- sitae, ex vi earum specierum quibus insunt, ad dividendum et diversi- ficandum res generis valent.
Descendentibus igitur. Quandoquidem per media descendere «.228* oportet, ergo necesse est, id est determinatum, ire per multitudinem.
15 A parte multitudinis. Et hie quidem diligenter naturam descensus et ascensus distinguit, quod in descensu scilicet unum per multa disper- gimus, in ascensu vero multa sub uno colligimus. Unde statim suppo- nit: Ascendentibus vero ad generalissima necesse est multa sub uno colligere hoc modo: rationale et irrationale sunt animal et sensi-
20 bile et insensibile sunt corpus. In ascensu itaque multa sub uno unimus, quia dissimilia convenire monstramus. In descensu vero qui fit per divisionem, convenientium rerum differentiam e contrario mon- stramus. Collectivum enim. Duo probat quae dixit, scilicet quod in ascensu colligitur et in descensu dispergitur, quia videlicet genera et
25 species, sub praedicatione quorum inferiora eorum uniuntur, collectiva sunt. Ipsa vero inferiora sunt distributiva. A causa. Et hoc est: Species est collectivum multorum in unam naturam, id est speciale vocabulum res subieetas nominat secundum id quod conveniunt et sibi similes sunt. Natura enim est teste Boethio1 similitudo rerum
30 nascentium. Et magis id quod genus, quia scilicet plura conveniunt in genere, quam in specie. Particularia vero, id est specialia, et sin- gularia, id est individua, dividunt quod unum est, hoc est res illas nominant ut differentes. Quod statim in partibus ostendit dicens: Nam plures homincs sunt unus convenientes partieipatione speciei,
35 id est secundum hoc quod speciale vocabulum partieipant. Quippe ex eo quod singuli sunt animal rationale mortale ac per hoc invicem convenientes, nomen hoc quod est homo, singulis est impositum. Nee hoc loco dieimus res diversas in communi nomine convenire, sed magis naturalem earum convenientiam attendimus secundum communem
40 causam impositionis nominis, quod non minus permanent nomine quoque
6 discrepent] deeipient A 11 oar spes A 18 ageneral A 19 et] idest A 23 quod addidi ex A<l 30 scilicet] si A 36 rationale mor-
tale] nüm A
1 Boeth,, In Categ. Arist. PL 64, p. 166 A.
58 Peter Abaelards Loglca ,Ingredientibus'.
non imposito. Particularibus autem1, ac si diceret: Unus homo est communis, hoc est, res huius nominis ,homo' nominatae ab eo ut unae et communes, id est convenientes, sunt plures, id est differentibus parti-
f. 9r cularibus, | id est secundum hoc quod inferioribus nominibus distin- guuntur. Divisivum enim. Duo probat, quae novissime dixit, scilicet 5 quod particularia vocabula, quae sub homine sunt, distributiva sunt, et quod hominis nomen adunativum est, quia scilicet omnia particu- laria illud habent, et esse commune, id est universale, hoc habet. A totis. Et hoc est: Singulare semper, id est omne, est divisivum, hoc est rem suam nominans ut düferentem a re alterius, et quod com- 10 mune est, id est universale vocabulum, est collectivum et adunativum, quod videlicet sie plura nominat, ut ea adunet, id est ut convenientia appellet.
Nota autem, quod, utait Boethius supraTopica Ciceronis2, Plato hanc scientiam dividendi et coniungendi dialecticen appellat, 15 Aristoteles vero logicam vocat, quam Cicero definivit diligentem rationem disserendi.
2308 Assignato autem. Postquam definivit genus et speciem, deter-
minavit, quae sint genera generalissima, quae subalterna, quae species specialissimae, quae non, et pleraque alia tarn de generibus quam 20 de speciebus monstravit, ad determinandam praedicationem tarn gene- rum quam specierum accedit, ostendens scilicet genera non solum de proximis speciebus praedicari, verum etiam de omnibus, quae suppo- sita sunt speciebus et omnia superiora de quibuslibet inferioribus prae- dicari monstrat, inferiora vero de superioribus minime. Hie enim ,prae- 25 dicari' ut de contento aeeepit, quantum maioribus vel aequalibus con- venit, quod ipse determinat, ibi scilicet : Oportet aut de aequis aequa praedicari etc 3. Quod autem de praedicatione nos instruit — de scilicet praedicatione tarn genus quam speciem definiendo mentionem fecerat — , maxime ad argumentationes valet, ut videlicet ad eas componendas 30 veram complexionem terminorum sciamus eligere, ut scilicet noveri- mus, qui termini de quibus veraciter praedicentur.
Sed hie quidem praedicationis modos diligenter dis.tin- guamus. Accipitur autem praedicari uno modo quantum ad enun- tiationem solam, sive veram scilicet sive falsam, sive affirmativam 35 sive negativam, secundum quod quidem in omni praedicatione cate- gorica praedicativa dicitur vel in omni categorica propositione prae- dicatum esse dicitur4. Alio modo praedicari sumitur non tantum
1 impositi A 7 ad una tm A 10 alterius] altaris A 12 sie] si A 14 topyca.4 19 quae 2 X.in A 26 aequalibet A 28 Quam A 38 praedicatur A
1 Abaelardus, Theol Christ ed. Cousin II, p. 486 (PL 178, 1250 A); cf. Brandt, l. c, p. 228 9 nota. 2 Boeth., In Top. Cic, PL 64, 1045 B. 3 Boeth., In Porph. ed. II l. c, p. 230 ". 4 Cf. supra, p. 17 25.
1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 59
secundum simplicem constructionis enuntiationem, verum potius se- cundum ipsius inhaerentiae veritatem, secundum quam scilicet animal de nomine praedicari dicitur, non etiam lapis, cum hoc videlicet nomen homini veraciter coniungibile sit, illud vero minime.
5 Hie autem seeundus modus in praedicatione, quantum scilicet ad
veritatem inhaerentiae, plures alios modos sub se continet. Eorum enim quae de aliis praedicabilia sunt, quaedam de eis ut de prorsus contentis praedicantur, sicut maiora vel aequalia, quae totam subiecti termini nominationem continent. Alia vero minime ut de contentis
10 praedicantur de his de quibus vere enuntiantur, sicut species de genere particulariter vel definite vel excedens vel excessum de excedenti et excesso. Quae vero de aliquo ut de contento vere praedicantur, de ipso ut de minori in quid praedicantur, ut animal de homine, [non] de Socrate vero non. Et hoc quidem modo, quo alterum de altero ut
15 de minori in quid praedicatur, Aristoteles1 primam substantiam praedicari negat.
Videtur itaque ex usu auetorum praedicari secundum diversas significationes aequivoce sumi, modo scilicet large quantum ad quam- libet enuntiationem, modo strictius ad inhaerentiae veritatem, modo
20 paulo strictius, quantum ad illa quae de minoribus in quid praedicantur ut de contentis secundum hunc locum Prophyrii [modo strictius quantum ad illa quae de minoribus in quid praedicantur], secundum quod Aristoteles individua praedicari, ut diximus, negat.
Nunc autem deveritatepraedicationis pauca perquiramus
25 et quae obici solent, et ponamus et dissolvamus. Quaeritur enim cum genus de specie praedicatur vel voces diversae sententiae sibi coniunguntur, quomodo vera esse possit enuntiatio, cum dicitur: homo est animal, homo est albus. Quippe [est] homo <in> eo tantum rem nominat quod homo est, album vero in eo simpliciter, quod album est.
30 Si enim in ista aeeeptione voces sibi coniunguntur per ,est', videtur hie esse sensus, quod in quantum est homo, sit albus, quod falsum est. Vel cum animal rem simpliciter in eo notet, quod est substantia, animalis scilicet, homo vero in eo quod est rationalis, inde videtur hie enuntiatio, qua dicitur: homo est animal, omnino falsa, ne scilicet
«5 dicatur: animal formatum, rationalitate scilicet et mortalitate, est animal simplex et informe.
Si quis autem dicat animal, quando homini copulatur, non sim- pliciter sumi, sed formas quoque inferiores determinare, utpote rationale
1 verum] num A 10 de his quidem quibus quinque vere A species] plures A 16 neget A 21 Porfirius A 21-22 modo — praedicantur ex dittographia irrepsisse videntur 25 Quaeritur] Quare A 28 est homo eo A 29 quod1] quam A 34 scilicet] si A 37 hominis A
1 Boeth., In Categ. Arist. PL 64, 181 D.
60 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus*.
et mortale, iam non genus de specie praedicatur, sed potius idem de se ipso praedicatur. Quippe animal formatum rationalitate et mor- talitate idem est penitus quod homo.
Sive itaque animal simpliciter acceptum sive differentiis in- ferioribus affectum praedicari dicamus, inconvenientia incurrere vi- s demur.
Sed ad hoc respondendum est, quod cum dicitur: ,homo est albus', re vera homo rem simpliciter notat in eo quod homo est, nil penitus de significatione animalis tenens, et animal album nil penitus de humanitate innuit, et in hac vi simpliciter singula accipiuntur, dum 10 copulantur. Non tarnen tanta est vis verbi copulantis vel totius enun- tiationis, ut hominem esse album in eo quod homo est, proponat, sed simpliciter denuntiet idem quod est homo, esse id quod album est. Alioquin modalis enuntiatio esset, non simplex et vere proponi posset nullum animal esse hominem vel album, quia nullum animal in quantum 15 est animal, vel homo vel album, et licet [vel] animalis praedicatio nil de humanitate notet, eam tarnen non removet. Unde cum dicitur: ,homo est animal', neque monstratur homo esse animal, quod inferiores habeat formas, neque esse animal, quod non habeat, sed simpliciter dicitur esse animal, et licet ipse homo semper sit animal formatum 20 rationalitate et raortalitate, non id tarnen semper proponitur, sed modo simpliciter dicitur ipse esse animal, modo etiam esse animal rationale mortale, et utrumque verum est. Nam istud .simpliciter' non ad essentiam rei, sed ad vim enuntiationis refertur, ut videlicet homo simpliciter dicatur esse animal, nonut [si] sit simpliciter animal. 25
Sed fortasse opponetur, quod aliter enuntiatio proponit quam scilicet res se habeat, cum videlicet ipsa simpliciter <proponat> nee tarnen res se simpliciter habeat. Unde falsa videtur enuntiatio. Quod non est, quia id quod in re non est, non proponit. Nam sicut verum est hominem esse hominem, ita etiam esse animal neque refert ad 30 veritatem, si alius est modus enuntiationis propositionis quam substantiae rei. Nam cum solus Socrates non sit gram- maticus, solus tarnen quandoque dicitur esse grammaticus, quod de eo solo quandoque agitur, ut videlicet de nullo alio loquamur. Neque id quidem proponimus, quod ipse solus sit grammaticus, quod falsum est, 35 sed de eo solo dieimus, quod sit grammaticus, quod verum est. De nullo scilicet alio loquentes et solus dicitur esse grammaticus et vera est enuntiatio, nee tarnen solus est grammaticus, et tantum dicitur loqui, et vera est enuntiatio, nee tarnen tantum loquitur, sed etiam ridet. 40
11 verbi] ubi A 16 vel animal praedicata A 17 humanitatis A
removeret A 19 quod] neque quando A 25 si sit A forta A 28 ta- rnen] tantum A 32 quam] sub equam A non] inde A.
1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 61
Quaeritur autem, quid praedicetur vel subiciatuf per uni- versalem vocem. Sed sicut nullam rem intelligi volumus in universali voce, ita nee aliquam praedicari vel subici. Cum enim res animalis nulla sit, nisi [hie] haec vel illa, hanc autem vel illam non 5 intelligamus, nullam rem penitus praedicare per nomen ,animal' possumus nee similiter de re aliqua agere per nomen, hominis scilicet.
Sed huic quidem sententiae plane auetoritas videtur adversari. Ait enim Boethius in primo Hypotheticorum1, quod id quod in
io praedicativa propositione subicitur, illius suseipere nomen videtur, quod in eadem propositione praedicatur, ut cum dieimus : homo est unimal. Ex quibus verbis rem subici et rem praedicari per univer- salia quoque vocabula patenter monstrare videtur. Sed valet, quod ait rem subieetam suseipere nomen rei praedicatae vocis, ut his verbis
15 totum sensum propositionis aperiret, ac si diceret hominem esse animal.
Et nota quod aliud est dicere hominem esse animal, aliud de homine quod sit animal, et aliud est dicere de quodam homine, quod currat, aliud quod quidam homo currit. Qui enim dicit : .quidam currit',
20 de nullo ostendit, quod currat. Quippe neque de hoc neque de alio, et tarnen dicit, quod quidam currit. At vero qui dicit: ,Socrates currit', non dicit, quod quidam currit, sed ostendit de quodam, quod currit, quia de Socrate, et ita de homine. Qui vero dicit vel : ,homo currit', vel : ,quidam homo currit', neque de homine [de] quodam dicit,
25 quod currat, sed tarnen hie dicit, quod homo currit, ibi quod quidam. Unde aperit aliud <esse> dicere de quodam, aliud dicere [est] quod quidam, sicut et aliud est dicere de nullo, aliud dicere, quod nullus. Qui enim omnino tacet, de nullo homine dicit, quod currat, nee tarnen dicit, quod nullus currat, cum omnino taceat.
30 Sic continua: Assignavi2, id est monstravi, superius genus etc.
et hoc assignato et insuper assignato uno genere super multas species, speciebus vero pluribus sub uno genere assignatis, et quod plures species sunt sub uno genere naturaliter semper, probat ab effectu, quia scilicet omne genus divisibile per multas species. His videlicet
35 ostensis hoc insuper determinandum est, | quod genus semper prae- f. 9v dicabile est etc. Et omnia superiora de omnibus suis inferioribus, ut de contentis scilicet, praedicantur. Neque enim. Probat ab effectu, quod species non praedicetur de genere ut de contento, quia non fit conversio de specie ad genus. Oportet autem. Quomodo praedi-
40 cationem hie aeeipiat, determinat, scilicet ut de contento, quod est
19 rem] resii A 13 monstrante A 14 subiectum A 17 quod] quam A 26 apertit A 31 assignat A 39 Quomodo] qm A
» Boet\i.,Desyll.hyp.PLQ4,8Z2C. 2 Boeth.Jn Porph. ed.IUc.,p. 230«.
62 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'.
maioris tantum vel aequalis. Alioquin faisum videretur speciem non praedicari de genere. Neque enim. In partibus ostendit, quod minora non praedicantur de maioribus, vel ab effectu, quod scilicet non di- cimus ita animal esse hominem, id est universaliter etc. De quibus autem. Exemplificavit de praedicatione generis ad speciem et vult 5 exemplificare de praedicatione generis ad individua supposita speciei. Ideo sie ait: de quibus autem etc., ac si diceret: Non solum autem genus praedicatur de specie, sed etiam de suppositis speciei. Neces- sario sive ,semper' ad universalitatem respicit, ac si diceret : esse genus. Usque ad generalissimum. Inclusivum est illud ,usque', non exclu- 10 sivum, quia inter praedicabilia includuntur etiam generalissima. Si enim. In partibus ostendit genus praedicari de suppositis speciei et generis, . genus illud etiam, quod remotius est ut generalissimum, quia scilicet animal de Socrate et substantia praedicatur. Et hoc est: Cum verum sit dicere Socratem esse hominem, omnem autem hominem verum 15 sit dicere esse animal, et rursus cum verum sit dicere omne animal substantiam, verum erit Socratem quoque dicere substantiam, et est forma syllogismi. Si enim. Vere tarn animal quam substantia prae- dicatur de Socrate, quia omnia superiora de inferioribus suis a triplici toto. Species quidem. Quod ait superiora de inferioribus praedicari, 20 diligenter distinguit, quae scilicet de quibus habeant praedicari. Si plura sint media, id est cum plura sint, ac si probatio sit. Non enim dubitative dixit, quod superius dixerat in unoquoque praedicamento esse subalterna. Poterit fortasse et dubitative dici propter praedica- mentum Ad aliquid, in quo sub generalissimo sola dieuntur esse 25 specialissima, quod alias convenientius ostendemus. Quod si verum est, hoc quod hie dicit, quasi correctio et quaedam determinatio est illius, quod superius dixerat seeundum alios. Vel etiam ideo dixit: ,si plura sint', quod subalterna maxime deficiunt in voce. Dicitur enim. Vere generalissimum dicitur de generibus, speciebus, individuis, so quia de omnibus suppositis. A toto. Solum autem species, id est quae est tantum species, non etiam genus. Individua, ut Socrates de albo vel hoc animali dicitur ut de contento et non de pluribus particularibus, id est plura nominantibus, sicut et superius in definitione universalis plura seeundum nominationem vocabula determinavimus1. Individuum 35 enim. Vere individua de uno praedicabilia sunt, quia ista, et unde hoc? Quod, scilicet quia, ista, quod ideo individua, quia videlicet ista sunt individua: Assignatio consequentiae vel argumentationis seeun- dum habitudinem subiecti. Solus sit. Nota hie individuum manifeste
1 vidr A 3 minoribus A 5 et ponit post generis A 6 speciei] specie A \\ Si] Sed A 14 et] etiam A 18 Si Boeth. Spe A 19 a duplici A 20 Quod] Qd (Quidam) A 21 si] sed A 22 sunt] sint A 80 enim
multi codd. Boeth. autem editor.
1 Ct. supra, p. 17 7.
1. Die Glossen zu Porphyrius. — De specie. 63
accipi secundum actum continentiae, non secundum naturam, secun- dum quod et phoenix individuum bene dicitur et quodlibet universale, si ad unicam significationem sit reductum.
Individua ergo. Dixit individua de uno praedicari, species p°^4m
5 autem sive genera de pluribus. Quod bene dictum esse monstrat, cum scilicet proprietates individui quibus simul iunctis res sua a ceteris omnibus dividitur, unicae sint, proprietates vero speciei communes pluribus. Proprietates autem vocat nomina a proprietatibus, scilicet a formis aliquibus, sumpta, per quae simul iuncta singulare vel univer-
io sale vocabulum secundum rem subiectam determinatur, cum videlicet ad nominationem eius a ceteris rebus separandam integre sumpta maxime afferimus vocabula, ut cum Socratem a ceteris omnibus dividere volumus, dicimus: calvus, simus, senex, filius Sophronici, ad significationem vero hominis dividendam a ceterarum significationibus
15 dicimus: rationale, mortale. Vocabula autem proprietates hoc loco vo- camus, quia si ad rerum naturam respiciamus, nulla erit proprietas, quae sit Socratis quae non sit hominis, vel quae sit hominis, quae non sit alicuius hominum, vel quae sit communis pluribus.
Sic continua: Dixi individua de uno tantum praedicari, et merito,
20 quod ex eo apparet, quia proprietates individuorum, hoc <est> illa nomina sumpta a proprietatibus quae afferuntur ad significationem individui proprie et integre demonstrandam atque a ceteris omnibus separandam, numquam simul omnes alii conveniunt, quia scilicet nullus alius invenitur, qui sit calvus, simus etc. Et licet sub illatione hoc
25 ex superioribus pendere videatur, tarnen ad probationem superioris in sensu ponitur, ut magis haec coniunctio hoc loco comprobativa sit quam illativa, sicut frequenter tarn in Prisciano1 quam alibi habetur. Quod antem individua constare <dicit> ex proprietatibus, tale est habere naturaliter tot proprietatum fanimarum] nomina, quae nulli alii simul
so per praedicationem aptari queant.
Notandum vero, quod ex hoc loco, ubi scilicet ait individua constare ex proprietatibus, quidam convincunt ita individua per accidentia effici, sicut species per differentias, nisi quod differentiae substantialiter informant, accidentia vero non. Sed tarnen et acci-
95 dentia individua faciunt et ea quoque in nomine individuali intelligi volunt, sicut rationale, mortale in nomine speciali. Unde et Priscianus propria nomina ad [significandas] designandas proprietates respondere dicit2. Quod etiam ex hoc comprobat, quod cum Aeneas viso Mar-
5 post dictum add. A est om. A%L 7 dividitur A2 dividimus A uni- cae Ai univocae A 11 separandam M superandam A 14 certarum A 20 quod Ai quia AL hoc <est>] id est L 23 quia] Quare A 25 supe- riori A 31 ubi] ut A 32 conviciunt A 34 tarnen] tantum A
1 Prise, Inst, gramm. ed. Hertz II, 1016.
2 Prise, l. c. II, p. 123 3-12; ef. I, 58 2«.
64 Peter Abaelards kogica .Ingredientibus'.
cello quaereret: quis pater ille virum qui sie comitatur euntem, et responderetur ,Marcellus', non propter substantiam quam videbat, re- sponsum est: .Marcellus', sed propter ignoratam qualitatem, quam sensu pereipere non poterat. Cui etiam Boethius consentire videtur in editione seeunda super peri ermenias1, ubi proprietatem Pia- 5 tonis ficto nomine platonitatem appellat.
At vero si individua hominis per accidentales proprietates effici dicamus, ut Socratem vel nunc hominem, profecto aeeidentia quae perfectiva sunt individui, priora sunt naturaliter individuis, quibus esse conferunt, sicut rationalitas homine vel albedo albo corpore. Quare 10 aeeidentia ei inesse non possunt. Si autem <in> individuis non fun- dantur, nee in speciebus, quippe species tota est individui substantia, et quaecumque in seeundis fundantur et in primis etiam substantiis earum.
Amplius cum Socratis nomen aliquod aeeidens notet, quomodo illud per aeeidens inerit Socrati, cui non potest adesse et abesse praeter 15 corruptionem ? Quippe cum Socrates dicatur homo talis, aeeidenti vero perempto per quod talis est, non possit talis remanere, profecto nee Socrates remanere poterit aeeidenti destrueto, sicut nee homo in eo quod homo est, perempta rationalitate, per quam existit.
Dicimus itaque individua in personali tantum discretione consi- 20 stere, in eo scilicet quod in se res una est discreta ab omnibus aliis, quae omnibus etiam aeeidentibus remotis in se una personaliter semper permaneret nee alia efficeretur nee minus hie homo esset, si mnia quoque separarentur aeeidentia, ut si hie calvus non esset vel hie simus.
Et sunt plerique qui hunc hominem non per aeeidentia effici 26 volunt, sed Socratem, <quia Socrates) est non in eo quod est hie homo, sed in eo quod est Socrates. Non enim volunt hoc vocabulum quod est ,hic homo' aliud notare nisi hominem in hac personali essentia; hoc vero nomen quod est Socrates, aeeidentis designativum dieunt et quid am omnium aeeidentium eius sive separabilium sive insepara- 30 bilium, quid am inseparabilium tantum, qui dam cuiusdam propriae formae ex aeeidentibus innatae, quam soeratitatem proprie vocant. At vero alii, qui in nomine Socratis omnia esse aeeidentia intelligunt, sie quoque ipsum impositum fuisse dieunt, ut omni tempore quo pro- feruntur, omnia quae tunc haberet aeeidentia, significaret, et eius signi- 35 ficationem frequenter variari concedunt seeundum aeeidentium varia- tionem. Et hi quoque soeratitatem totam aeeidentium collectionem vocant. Nee tunc soeratitas una res est per naturam, sed composi- tum individuum. Hi vero qui soeratitatem vocant proprietatem ex aeei- dentibus, in natura eam individuum appellant humanae compositionis 40 ex aeeidentibus innatae.
2 respondetur A 24 ut si] At vero A 32 sqq. soeracitatem A 34 sieque A 1 Boeth., Comm. in libr. Arist. JIeqI %*. ed. M eis er II, 137 6.
1. Die Glossen zu Porphyrius. — De differentia. 65
Sed cum velint omne individuum per accidentia effici, oportebit rursus ipsam socratitatem per propriam formam effici et illam iterum per aliam usque in infinitum. Praeterea si nomen Socratis accidentis designativum velint, non magis individui hominis quam ,hic homo
5 albus' nee iam substantiale vocabulum est, cum aeeidens notet. Unde pro eodem penitus haec duo nomina Socrates et hie homo in hac arte aeeipimus et nullius accidentis Socratis designativa esse hie vo- lumus, sed tantum hominis substantiam in personal! discretione de- signare. Si quis tarnen ad significationem quoque aeeidentium nomen
10 Socratis detorqueat, non licet alteram nominis aeeeptionem fieri, sed
in ea significatione eam non proprie hominis individuum dici concedimus.
Notandum etiam quod ait: Jndividua huiusmodi', id est indi-
vidua substantiae, quippe cum ceterorum praedicamentorum indivi-
dua non ita proprietatibus iterum informantur, ut in infinitum pro-
15 prietates extendantur Hae vero proprietates quae hominis. Et ne rem aeeiperemus quae eadem est cum rebus individuorum, addit .com- munis', hoc est universalis nominis, quod est homo. Eaedem simul pluribus insunt, videlicet nomina .rationale, mortale' a proprietatibus sumpta, et quia dixerat ,in pluribus', ne ideo videretur, quia non essent
20 in omnibus, subdit: magis, id est melius, dicere possum in omnibus f ]Qr hominibus. \ Continetur igitur. Epilogat breviter quod dixerat, sie in- Boeth. ferens: Quandoquidem diffuse de praedicatione vel subiectione egi- P«2367 mus, ergo breviter recolligamus quae diximus. A causa vel seeundum exempla a partibus fiat illatio. Totum enim. Probat utraque quae
25 dixit, quod scilicet individua sub specie sunt, species sub genere quasi partes, quia scilicet genus est totum specierum et species individuo- rum. A relativis. Sed pars quidem alterius, hoc est generis, totum vero non eiusdem, sed aliis, hoc est individuis. Et vere aliis est totum, quia partibus est totum. A parte aliorum. Nam partes pro-
30 prie hie aeeipit, sicut in Divisionibus1, quae non sunt species.
Tractatus de differentia.
Differentia vero. Cur post speciem differentiam tractet statim, Bo®*|!'
». 239 18 supervaeuum est dicere, cum illud quoque mirabile videtur, cur non
ante speciem traetaretur, sicut supra meminimus2. Ante proprium
35 vero vel aeeidens recte differentia ponitur, quia eis naturaliter prior
est, cum ipsam quoque speciem quam complet, naturaliter praecedat,
qua etiam, specie scilicet, illa duo naturaliter sunt posteriora.
14 in A<i om. AL 18 insunt] non sunt A 21-22 infert^4 25 dixit A% dicit A 30 non A2 nam A 31 Tract. de differentia addidi 36 quam A2L om. A complet A2L compleret A
1 Boeth., De divis. PL 64, p. 887 D. 2 Cf. supra, p. 41 3. Beitr. XXI. Geyer, Abaelards philoB. Schriften. 5
66 Peter Abaelards Logica .Ingredientibus*.
Et nota, quod licet de substantiali differentia hie tan tum inten- datur, tarnen non de ea tantum agitur, sed etiam accidentales diffe- rentiae ad eius discretionem traetantur. Differentias namque hoc loco vocat formas omnes, quibus res aliqua ab alia uno tempore diversa est vel a se ipsa mutata seeundum temporis successionem. 5
Et sciendum, quod illae tres differentiae superius1 distinetae, genere scilicet et specie, numero, seeundum materiam, hoc est ipsius rei essentiam, aeeipiebantur, hae vero tres quas hie ponit, communis scilicet differentia, propria, magis propria, in formas aeeipiuntur. Est namque communis differentia aeeidens separabile, per quod res sub- 10 ieeta sive ab alia re diversa est sive in se ipsa alterata. Propria vero differentia est aeeidens <inseparabile>, magis propria substan- tialis differentia, id est speeifica <quae speciem) confert, ut haec ani- matio corpori adiuneta ipsum corpus animatum facit vel haec ratio- nalitas animal rationale. 15
Quaeritur autem, quae sit huiusmodi divisio differentiae, quod scilicet alia communis etc. Et videtur aequivoce dici nomen differentiae de substantiali differentia et de accidentali et proprie substantialem differentiam significare, in qua quidem significatione frequenter et determinate sumimus. Ac seeundum haec divisio aequivocationis 20 quantum ad substantialem differentiam et alias duas. Poterit quoque divisio esse vocis in modos, ac si ita dicamus: differentia, id est forma quae differre facit, vel communiter differre facit, hoc est ita quod separabiliter aeeidit, vel proprie, id est inseparabiliter, vel magis pro- prie, hoc est substantialiter. Et tunc quidem nomen differentia univoce 25 sumitur, ex eo scilicet singulis formis <conveniens>, quod subieeta dif- ferre faciant. Et hoc magis videtur velle positio adverbiorum, quae vi- delicet adverbia proprie modos appellamus.
Sic continua: genus et species dieuntur supradictis modis, sed differentia istis. Et sie quidem magis proprie litera legitur, ut de 30 subiectis agamus hoc modo: dicitur, hoc est dici solet, quaedam subieeta esse differentia communiter, hoc est per communem diffe- rentiam, quaedam proprie etc., ad quod sequens litera bene concordat, cum statim ea quae communiter differunt, <ponat> dicens ea esse quae differunt alteratione aliqua vel ab aliis vel a se ipsis. Et dicitur 35 hoc loco idem esse alteratio quod est aeeidens separabile, propterea scilicet quod communem differentiam esse aeeidens separabile defi- niunt. Sed iam profecto non omnem differentiam aeeipiemus, seeun- dum quod subiectum a se mutatum est. Omnis namque motus hanc
12 inseparabile L om. A A2 13 quae speciem addidi; cf. p. 67 *
corporum A 16 Quaeritur] quare A 22 esse] ome A 27 positio A%
propositio A 32 communem] communiter A 33 sie qns A concedat A 39 mutata A
1 CF. supra, p. 36 9.
1. Die Glossen zu Porphyrius. — De differentia. 67
differentiam facit, et sicut Socrates per sessionem praesentem quam prius non habebat, de se ipso diversus factus est, ita etiam per cica- tricem quae est inseparabile accidens, vel caecitatem, et hoc corpus a se ipso per animationem, quae est differentia substantialis. Ut igitur
5 omnera modum differendi a se includamus sub communi differentia, alterationem hoc loco intelligimus omne accidens inseparabile, quo ab alio differunt, et quamlibet insuper formam, secundum quam a se ipsa res quae eam suscipit, mutata est. Iam communis differentia non solum separabilia accidentia continebit, verum etiam [secundum]
io quamlibet formam, secundum hoc quod rem subiectam a se ipsa alterat.
Sic lege: Communiter differre dicitur alterum ab altero, quod
differt quadam alteritate, et insuper communiter differre dicitur, quod-
cumque differt alteritate non tantum ab altero, sed quocumque modo
differat. Quod statim determinat dicens: vel a se ipso vel ab alio, id
15 est sive ita quod a se differat sive ab altero subiecto, communis diffe- rentia secundum utrumque dicitur. Differt enim. In partibus ostendit, quod alterum subiectum per huiusmodi differentiam ab altero differt et a se ipso. Et ipse a se ipso differt scilicet vel eo existente puero, hoc est per pueritiam quam modo habet, qui prius erat infans, et
20 per virilem aetatem quam prius non habebat, vel per hoc quod facit aliquid a quo prius quiescebat, vel quiescit ab eo quod prius faciebat. Et semper differt videlicet Socrates a se in alteritatibus vel mutatio- nibus, id est per alterationes habendi se aliquo modo quo prius se Socrates non habebat.
25 Nota autem, quod hoc loco qui dam non solum differentiam
appellant praesentem formam, verum etiam praeteritam, ut pueritiam quoque Socratis praeteritam differentiam eius dicunt, per quam a se differre dicitur, in eo scilicet, quod eam habuit quam modo non habet. Nos vero illud quod omnino non est, nee differentiam esse nee formam
30 nee aliquid esse concedimus.
Proprie autem. Ostensis, quid sit differre communiter, prosequitur, quid sit differre proprie vel magis proprie. Cicatrix autem. Dupliciter nomen cicatricis hie aeeipe, pro aeeidenti scilicet, cum dicitur: ,cicatrix inseparabile accidens est' et pro subiecto, quando subicitur .cum occal-
35 luerit', qualitas quippe non occallet, sed fundamentum. Rationali qua- litate, id est qualitate faciente ipsum hominem rationalem, quae est scilicet rationalitas, quae bene speeifica dicitur, quia in substantiam sub- iectam materiam promovet et speciem esse facit, id est rem speciei, quae homo est. Universaliter ergo. Postquam diff erentias ab invicem se- p 044 i
40 gregavit ostendens [id est] quae communes sint, quae propriae, quae magis propriae, rursus omnibus illud quod commune habent in eo quod differentiae sunt, assignat, facere scilicet alteratum, id est quocumque
18 vel eo] Ideo A 40 quae super lineam scriptum.
68 Peter Abaelarüs Logica Jngredientibus'.
modo diversum, illud cui insunt, sed tarnen diversis modis. Quos modos statim distinguit dicens has ita facere diversum, quod aliud faciunt, illas vero minime. Sic infert a partibus: Quandoquidem tarn communis differentia quam propria <quam> magis propria alterat, id est diversii'icat, ergo omnis differentia. Alteratum solum, hoc est s non etiam aliud substantialiter. Est autem ,aliud esse' idem quod ,differre specie'. Unde Socrates a Piatone alius personaliter dicitur, sed non aliud substantialiter, cum humanitatis natura non discrepet. Differentiarum ergo. Quandoquidem communes et propriae diffe- rentiae faciunt alteratum solum, magis vero propriae etiam aliud genus, le quaedam differentiae faciunt hoc, quaedam illud. A partibus. Mae vero, quae alteratum, solum scilicet, faciunt, dicuntur simplices diffe- rentiae, hoc est non etiam in substantiam speciei promoventes. Ani- mali enim. In partibus ostendit differentias facientes aliud et faci- entes solum alteratum. Differentia rationalis, id est differentia fa- 15 ciens rationale, quae est rationalitas. Et speciem animalis, id est rem speciei animalis, quae est homo.
Quaeri potest, quando rationalitas advenire dicatur animali, utrum scilicet quando in ipso animali iam est vel quando ipsa in eo nondum est. At vero quando in ipso iam est, quomodo ei advenit 20 aut quomodo speciem facit, quae iam est adiuncta differentiae mate- riae? Si enim fit aliquid, nondum est teste Aristotele1. Quod si animali advenit, quando in ipso non est et tunc speciem eius facit, profecto tunc advenit et agit, quando omnino non est. Extra animal enim rationalitas esse <non> potest. At vero neque adventus neque 25 actio neque ulla forma in eo quod omnino non est, esse potest. Sed fortasse si Piatonicam illam teneamus sententiam, quae formas quoque ipsas in se ipsis subsistere posse concedit, facilius nos ex- pediemus. Aristoteles enim <ait> Platonem voluisse formas et ma- teriam prius in se ab invicem divisas constitisse nee Deum appellasse 30 creatorem, sed opificem in eo tantum, quod formas materiae conciliasset in constitutione suorum operum. Quod si verum est, dicemus ratio- nalitatem quae extra animal in sua persistebat essentia, advenisse animali, quando iam erat. Si autem magis Aristotelem sequamur, qui ea quae in subiecto sunt, absque eo in quo sunt, nullatenus posse 35 esse concedit, ita solvemus, dicentes scilicet, nil aliud esse rationa- litatem advenire animali et hominem facere quam hominem subsistere per rationalitatem animali cohaerentem. Vel forte dicamus philo- sophos cum ad doctrinam loquuntur, saepe res aliter aeeipere quam res sese habeant, veluti cum animalis substantiam quasi in se absque 40
8 diseipe A 15-16 facientes A 21 facit addidi cf. v. 23 29 Ari- stoteles] aü A 38-39 philosopha A 40 atque A
1 Boeth., In libr. Ärist. üsqI igp. ed. Meiser I 7m).
1. Die Glossen zu Porphyrius. — De differentia. 69
inferioribus differentiis subsistentem priüs attendimus eique postea differentias animo nostro coniungimus, ordinem naturalem consti- tuendae speciei insinuamus prius quidem animalis substantiam quasi materiam supponentes, deinde formam aptantes, tandem speciem compo- 5 nentes. Quae ergo simul natura composuit, quasi simul non essent, ratio distinguit. Unde in sequentibus1 Porphyrius quaedam ex materia et forma, quaedam ad similitudinem materiae et formae constitui dicit. Mae vero. Post exempla differentiarum, quae aliud faciunt, exemplificat de facientibus alteratum solum, hoc est ita diversum
10 quod non etiam aliud sicut differentia movendi, id est motus. Quarc haec quidem. Quandoquidem rationale facit aliud, moveri vero alte- ratum solum. Ergo differentia alia facit aliud, alia alteratum. De partibus.
Secundum igitur. Quandoquidem differentiae facientes aliud p#24613 sunt specificae, igitur secundum eas divisiones fiunt a generibus in
15 species, id est secundum vocabula propter eas imposita, quae in di- visione pro speciebus ponimus coniuncta generali vocabulo hoc modo: animal aliud est animal rationale, aliud est animal irrationale. | Et de- f. lOv finitiones assignantur, id est componuntur, secundum easdem diffe- rentias, quae, scilicet definitiones, sunt ex genere et huiusmodi diffe-
20 rentiis specificis, hoc est substantiales definitiones specierum ex his differentiis compositae. Locus a causa, quia propter naturam rerum vocabula ad dividendum vel ad definiendum sumimus. Et attende, quod hoc loco, ubi differentias ad dividendum et ad definiendum as- sumi dicit, utilitatem huius libri superius 2 propositam nobis aperit. Ait
25 namque illa quinque de quibus intendit, ad divisiones quoque et defi- nitiones esse necessaria. Alteratio sola, hoc est non etiam divisio generis fit vel substantialis definitio speciei. R .
A superioribus igitur. Superius differentias tripliciter divisit p#24S» dicens alias communes, alias proprias, alias magis proprias, deinde
so dupliciter dicens alias facere alium, alias alteratum solum. Nunc etiam tertiam divisionem annectit dicens alias separabiles, alias insepara- biles, et statim inseparabiles subdividit dicens alias inesse per se, alias per accidens. Separabiles autem differentias separabilia acci- dentia vocat, inseparabiles tarn proprias quam magis proprias, quia
35 scilicet nullam manente subiecto separari contingit.
Sic continua: Quandoquidem ea quae dicta sunt, ad evidentiam differentiae dicenda fuerant, ergo haec quoque quae sequuntur. A si- mili. Et hoc est: Alicui rursus inchoanti a superioribus, id est acci- pienti nomen differentiae ita large, ut omnes modos enuntiatos su- [40 perius includat, dicendum est etc., id est potest in syllogismo esse. A partibus secundum exempla supraposita tarn de separabilibus quam
3 insinuamus] infiniemus A 13 Secundum Boeth. Sunt A 15 quid A q 21 composir A 26 non] n A 32 subdit A 34 inseparabiles] in se A<i om. A
1 Boeth., In Porph. ed. II l. c, p. 267 3. 2 Cf. supra p. 6.
p. 250 24
70 Peter Abaelards Logica Jngredientibus'.
de inseparabiiibus differentiis. Moveri enlm. Vere quaedam sunt se- parabiles, quia istae. A partibus. Sanum esse, id est sanitas. Et quaecumque his sunt proxima, id est similia, ut videlicet actu quoque ipso quandoque separentur. Inseparabilia. Subdivisionem facit de inseparabiiibus differentiis. Quod ait: per se, tale est, ac si dicat: non 5 per accidens, sicut et in Divisionibus1 tres divisiones secundum se dicuntur esse ad differentiam earum, quae sunt secundum accidens. Nam rationale. In partibus ostendit quasdam differentias per se esse, hoc est non esse accidentales.
Quaeritur, cum perceptibilitatem disciplinae substantialem diffe- 10 rentiam Porphyrius dicat, quomodo Boethius in Divisionibus2 potentiam discendi geometriam substantialem esse negat. Sed profecto aliud est perceptibilitas scientiae, aliud potentia ad discendum scien- tiam. Nam illa secundum naturam, scilicet simpliciter, pensatur, haec secundum exercitium discendi accipitur. 15
_B^; Illae igitur. Ostensis pluribus divisionibus differentiarum, ne
propter diversitatem vocabulorum viderentur membra divisionum divi- sarum ex toto esse diversa, demonstrat illa convenire, dicens scilicet illas differentias, quae per se sunt, esse illas quae accipiuntur in ra- tione <substantiae> et quae faciunt aliud, illas vero quae secundum 20 accidens sunt, e contrario habere. Sic iunge; Istae suprapositae diffe- rentiae per se sunt et omnes illae quae per se sunt, id est omnia vocabula sumpta earum, quae per se sunt, quoniam per se sunt, acci- piuntur etc. et faciunt aliud, hoc est significant rem quae substantia- liter commutatur, cui adveniunt. Et attende, quod hie plene inci- 25 pit exsequi proprietates vocabulorum quae differre dicuntur, ut sunt rationale, mortale, haec nomina, quibus divisiones vel definitiones componimus. Nam etsi res ipsae, rationalitas scilicet et mortalitas, proprie differre dicantur et substantialiter vel speeifice, quia id scilicet cui adveniunt, in substantiam speciei promovent, gratia tarnen rerum 30 etiam vocabula, quae secundum eas imposita sunt, differentiae dicuntur, et quaedam de differentiis quaeruntur, quae rebus tan tum proprie assi- gnantur, sicut illud quod sunt qualitates vel formae, quod advenientes faciunt aliud; quaedam vero proprie voeibus aptantur, sicut est illud quod de pluribus praedicantur, quod divisiones vel definitiones compo- 35 nunt. In quibus quidem distinguendis magna debet esse lectoris dili- gentia, quae scilicet de rebus proprie, quae de voeibus sint acci- pienda. Illae vero quae secundum accidens, hoc est vocabula impo- sita secundum eas quae accidentales sunt, non in definitione sub-
17 membra] msi A 20 substantiae addidi sec. Boeth. 23 post
sunt add. A ag 25 ad cui A 37-38 aeeipi A
1 Boeth., Üb. de div. PL 64, p. 877 B.
2 Boeth., I. c, p. 881 B.
1. Die Glossen zu Porphyrius. — De differentia. 71
stantiali accipiuntur nee faciunt aliud, sed alteratum, hoc est non signi- ficant facientes aliud, sed l'acientes tantum alteratum. Et illae quidem. Aliam differentiam ponit <inter> nomina sumpta a differentiis sub- stantialibus et sumpta a ceteris, quod videlicet illae differentiae, quae 5 per se sunt, id est vocabula earum, non comparantur, ut videlicet dicamus magis rationale vel minus. At vero vocabula aliarum tarn se- parabilium quam inseparabilium reeipiunt intentionem et remissionem, hoc est magis et minus, per quae comparantur. Nota tarnen, quod cum dicat Boethius super categorias1 eundem calorem esse aeeidenta-
10 lern homini et substantialem igni, cum dicitur: ,iste homo est magis calidus illo', videtur differentia comparari, nisi forte dicatur, quod negat Porphyrius differentiam comparari circa illa tantum, quibus sub- stantialiter, non accidentaliter convenit. Unde etsi ignis dicatur magis calidus homine, nil obest, quia utrique calidum substantialiter non inest.
15 Si quis inde dicat hunc ignem magis calidum illo, .calidum' pro ,cale- faciente' sumptum differentia non est. Si quis tarnen diligentius consi- deret, seiet ex toto illum calorem qui simplici substantiae elementi substantialis inest, alium esse quam ex ipso generatur in elementario sive igne sive homine, qui, scilicet calor accidentalis, est illatus tantum
20 ex eo qui elemento substantialis est. Sicut enim alia est dulcedo mellis, quae naturaliter quasi inest, alia gustantis quae ex naturali infertur, cum non sit naturalis, ita alius est calor elementi, alius ele- mentarii, cum tarnen idem seeundum nomen a Boethio dicantur. Puto autem nee ipsum elementum per se neque eius differentiam sensu
25 traetari posse, sed sola composita eorumque aeeidentia sensibus subiacere.
Narrt neque genus. Vere differentiae per se non suseipiunt magis et minus, quia illae quae dividunt genus in species, hoc est, quae constituunt definitiones specierum positae in divisione pro spe-
30 ciebus. A pari. Quod autem ponit etiam de genere, per similitudinem inducit, ut scilicet quemadmodum constat genus, quia substantiale est speciei, non comparari circa ea, eadem de causa et differentiam. Ipsae enim sunt. Vere non comparantur differentiae istae, quia ipsae sunt, quae complent, id est perficiunt, rationem uniuseuiusque, id est
35 substantialem definitionem alieuius speciei ut animalis. Est enim illud Prisciani2 .unieuique subiectorum corporum', id est alicui omnium, ubi scilicet id quod generaliter dicitur, particulariter intelligitur. Merito
3 ponitur A 9-10 aeeidens A 19 tantum] tu A 20 Sicut] si A 21 quasi in A vix discerni potest 29 polier A 36 subiectorum Prise. subiectori A cor A
1 Boeth., In Categ. PL 64, p. 192 B.
2 Prise, Inst, gramm. ed. Hertz I 56 2H: Nomen est pars orationis quae unieuique subiectorum corporum seu rerum communem vel propriam qualitatem distribuit.
72 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'.
dixit complent rationem. Nam ipsa definitionis corapositio naturalem rei ordinem imitatur. Nam ipsa generalis nominis substantia natu- raliter quasi materia praeiacens suscepta differentia in rem speciei transit. Unde res speciei, cum in materia naturaliter incipiat, nondum est completa nisi qualitate superposita. Unde et definitio, quae rei 5 specialem constitutionem ostendit, bene a genere incipit, quod mate- riam significat, et differentia completur, id est perficitur, quae quali- tatem designat. Esse autem. Ostendit neque genus comparari circa speciem, id est convenire ei cum magis et minus, neque differentiam, quia nullum substantiale alicui comparatur circa ipsum cum toto. Et 10 hoc est: esse unicuique, id est quod substantiale cuicumque, unum et idem esse convenit, hoc est aequaliter praedicari de quibus dicitur, neque intentionem etc.
Substantialia autem aliis illa vocabala dicimus, quae sententia sua in aliis ita includuntur, ut causa impositionis eorum sine corrup- 15 tione rerum subiectarum deperire non possit, ut est animal, rationale, homo. Qui enim vel animal esse desinit vel rationalis vel homo, pro- fecto corrumpitur, dum substantiam egreditur. Aquilum autem esse, hoc est: haec nomina, aquilum etc., ad comparationem veniunt. Et nota, quod propter coloratum quid am dicunt aliquo modo apponi, 20 quia scilicet, quando dicitur esse coloratior illo, ad specialem signifi- cationem transire videtur coloratum, ac si dicatur: rubicundior. Nil tarnen obest, si coloratum etiam large acceptum comparatur. Sed quia vocabula dicebat intendi vel remitti nee quidem proprie, cum eorum essentia neque ascendendo intendatur neque descendendo re- 25 mittatur, additum ,aliquo modo', seeundum videlicet significationem, quae proprie ex quantitate sua [in] minor vel maior est. p. 253*2 Cum igitur. Quia ad differentiam substantialem iam venit, de
qua tantum intendebat, praetermissis aliis differentiis eius naturam diligenter aperire satagit. Unde recollectis breviter suprapositis divi- so sionibus differentiae transfert se continuo ad substantiales solas, quas videlicet alterius divisivas, alterius ostendit esse constitutivas. Sic iunge: Istae species differentiae: communis, propria, magis propria, prius consideratae fuerunt. Igitur tres. Et cum tres considerentur et rursus cum hae quidem earundem differentiarum sint separabiles etc., rursus 35 sciendum est, quod earum differentiarum, quae per se sunt, aliae sunt divisivae generum, aliae constitutivae specierum. Et hoc est: aliae sunt, seeundum quas dividimus genera in species, hoc est ex quibus componimus definitiones specierum positas in divisione generis pro
2 notatur A 6 quod A% de A 11 unum] deinde A 14 sententiara suam A 17 homo] huius A 19 hoenomen animalum^l 25 ascend.] descendo A 26 addi- tumj ad letum A 28 igitur] g (genus) A 29 intendat A pi i issi s A.
1. Die Glossen zu Porphyrius. — De differentia. 73
speciebus, aliae sunt, per quas sibi copulatas diversum vocabulum cum eis in significationem specialem transit, ut haec definitio ,animal rationale mortale' per differentiam adiunctam, quae propria esset spe- cialis nominis, in significationem speciei redigitur. Cum autem eaedem
5 sint differentiae divisivae et constitutivae, ,aliae' tarnen ,et aliae1 dixit non secundum oppositioDem earum, sed diversitatem respectuum, quia videlicet alterius divisivae sunt, scilicet generis, alterius constitutivae, scilicet speciei. Quod sint constitutivae speciei, patenter ostendit, cum ait eas iunctas cum genere transire in significationem speciei. Ea namque
10 vocabula secundum significationem suam constituere alia dicuntur, quorum sententiae in aliis includuntur, ut animal et rationale mortale hominis vocabulum secundum sensum constituunt, cum videlicet homo id totum denotet quod illa tria.
Poterit fortassis et per opposita fieri supradicta divisio diffe-
15 rentiae, ut videlicet differentias utrasque, tarn videlicet divisivas, quam constitutivas respectu eiusdem accipiamus, ac si ita dicamus: diffe- rentiarum, quae per se sunt aliquorum | generum, id est substantiales f. 11 r differentiae quoquo modo dicuntur esse eorum, aliae sunt divisibiles eorum, aliae constitutiva ; specierum eorum. Non enim eiusdem generis
20 eadem est divisibilis et constitutiva. Secundum quod statim animali diversas assignat differentias constitutivas et divisivas dicens : Ut cum per se etc. Quod ait .differentiam animati', tale est: differentia, quae est hoc nomen .animatum'. Ea quidem est etc., constitutiva est [de] animalis, id est sententiae animalis huius nominis, in significatione
26 pars est. Vel substantiae animalis, id est substantialis definitionis animalis. Unde Boethius in sequentibus x esse speciei sive sub- stantiam definitionem eius appellat, quia scilicet substantiam monstrat. Unde et in Topicis 2 locum a definitione a substantia vocat. Est enim. Probat a causa per naturam rerum proprietatem nominum, quod vide-
30 licit bene haec differentiarum nomina nomen animalis secundum signi- ficationem constituunt, quod scilicet res eorum rem animalem infor- mant. Et hoc est: Est enim animal substantia animata sensibilis, hoc est substantia affecta animatione et sensibilitate. Per eas enim. Probat ab effectu, quod sunt divisivae, quia nos scilicet per eas divi-
36 dimus genera in species, ut expositum est.
Sed hae quidem. Quia dixerat differentiarum alias esse di- **®2™*
p. 2&8 ;) visivas, alias constitutivas et de utrisque in diversis differentiis
exemplificaverat, ne ideo videretur, quod numquam eaedem divisivae
et constitutivae essent, easdem utrumque habere diversis respectibus
40 ostendit. Sic iunge: Ostendi differentias alias divisivas esse, alias
constitutivas, sed tarnen hae eaedem, quae divisivae sunt generum etc.
Sic etiam. Alias differentias utrumque habere ostendit, scilicet et di-
1 Boeth., InPorph. I. c, p. 143 14. 2 Boeth., In Top. Cic. PL 64, 1187 B.
Boeth. p.262*
74 Peter Abaelards Logica ,Ingredientibus'.
visivas esse respectu supremi generis quod est substantia, et consti- tutivas respectu specierum eius. Animata et sensibilis. Hae scilicet differentiales voces iunctae cum nomine substantiae perficiunt sen- tentiam vel definitionem specierum nominis quod est animal. i>°206<i Quoniam ergo. Istud ,ergo' ex sequentibus pendet ita: quoniam 5
eaedem differentiae constitutivae sunt et divisivae aiio quidem et alio respectu, ergo omnes specificae sunt. A causa. Ut enim specificae sint, duo haec necessaria sunt, ut dividere possint et discretionem ab alia specie facere et speciem cuius dicuntur esse, constituere. Et his, scilicet differentiis, etc. Commendat huiusmodi differentias 10 per divisiones generum et definitiones specierum, ad quas compo- nendas maxime sunt necessariae. Nee magis his, hoc est immo minus, opus est, quae sunt separabiles. Quanto enim magis recedunt a na- tura differentiarum, tanto minus sunt <aptae> ad officium earum complendum. 15
Quas etiam determinantes philosophi, id est non solum divi- dentes, sed etiam definientes, dieunt: differentia est. Haec descriptio vocum est tantum, veluti istarum: corporeum, animatum, rationale, et est sensus: differentia est illud. in sententia cuius speciale vocabulum abundat a generali, ut [est] homo id totum in sententia sua contineat, 20 quod animal, quippe id totum proponit, quod substantia animata sensi- bilis. Insuper continet in sensu suo rationale et mortale, quae sunt differentiae, quas in sensu suo non continet animal, atque ideo in istis differentiis homo <ab> animali abundat.
Opponitur autem, quod hoc nomen , quäle' seeundum hanc defi- 25 nitionem differentia sit corporis. Cum enim corpus in sententia sua corporeum teneat, corporeum vero quäle, sicut corporeitas qualitatem, oportet, ut corpus huius quoque nominis, quod est quäle, significationem teneat, in qua a nomine substantiae abundat. At vero quäle diffe- rentia esse non potest, cum unam speciem ab alia non separet, atque 30 ideo nee genus dividat. Omnis namque substantia qualis est, id est qualitate aliqua formata. Sic ergo in teilige: qua abundat species a genere seeundum causam suae inventionis. Nam etsi corpus et corpo- reum quäle contineat in sensu suo, nullo tarnen modo propter quäle fuit inventum, sed propter corporeum. 35
Videntur autem definitiones differentiarum sub hac etiam ex- positione includi, quippe ,potens uti ratione' cum id dicat, quod ratio- nale, in sententia huius nominis, quod est homo, nihilominus conti- netur. Unde differentia videtur, cum tarnen Aristoteles omnem differentiam univoce praedicari velit, id est nomine et definitione sub- 40 stantiae. Unde alt1: ,Inest autem substantiis et differentiis univoce
14 aptae addidi, lacuna in